نهضت مردمی جنگل و میرزا کوچک خان جنگلی
در تاریخ ایران زمین جنبش های مردمی و انقلابی زیادی به وقوع پیوسته است که هدف اصلی آنها، مبارزه با استعمار و استبداد حاکمان زمانه خود بوده است. جنبش جنگل یکی از این جنبش های مردمی است که به رهبری میرزا کوچک خان جنگلی در زمان جنبش مشروطه به وقوع پیوست و نسبت به دیگر جنبش های این دوره، مانند جنبش محمد خیابانی در تبریز، کلنل محمدتقی خان پسیان در مشهد و ستارخان و باقرخان در مشروطه، از لحاظ مدت و مکان نهضت از اهمیت بالایی برخوردار است.
امام خمینی رحمة الله علیه در مورد قیام های صد ساله اخیر و قیام میرزا کوچک خان جنگلی میفرماید:این قیام ها که ما شاهد آن بودیم ایجادش همه از علما بود … این قیام هایی که در این 100 سال شده است از کی بوده؟ چند قیام در این 100 سال؟ کی رأس اینها بوده؟ ...... در این 100 سال هر چه قیام بوده است تقریباً از اینها بوده، تبریز هم خیابانی هم یکی از آقایان. بله، جنگل هم بوده اند. آنها هم بوده اند، اما در اقلّیت بودند. عمده اش اینها بودند. پس اینکه میگویند که روحانیون درباریاند، یعنی برای دربار دارند کار میکنند، اینها کاری میکنند که مردم را خواب کنند و دربار بچاپندشان، این حرف صحیح نیست. باز در هر شهری از شهرها بروید، آن روحانی آن شهر اگر علناً نتواند مخالفت کند با اینها، مخالفت پنهانی می کرده است…(1)
شیخ یونس، معروف به میرزا کوچک خان جنگلی، در سال ۱۲۵۷ ش در محله استاد سرای رشت دیده به جهان گشود. پدرش، میرزا بزرگ، از روحانیون رشت بود. خانواده میرزا کوچک وضعیت متوسطی داشتند. در قیاس با نام پدرش ـ که میرزا بزرگ بود ـ او را میرزا کوچک می خواندند. میرزا کوچک تحصیلات اولیه خود را در مدرسه حاج حسن، واقع در صالح آباد رشت و نیز مدرسه جامع که در آن موقع رونق خوبی داشت، گذراند. سپس به تهران عزیمت کرد و در مدرسه محمودیه حجره ای گرفت و به تحصیلات خویش ادامه داد. بنابر نقل رضا مظفری در کتاب مشاهیر گیلان او در مسیر نیل به مقام اجتهاد بود که تحولات ایران آن زمان مسیر زندگی اش را تغییر داد.میرزا کوچک مردی خوش چهره، با اخلاق، مهربان، متواضع، صریح اللهجه، هواخواه آزادی و عدالت، پشتیبان ستم دیده گان و ضعفا، بردبار و پرطاقت بود و در شنیدن حرفهای دیگران، حوصله زیادی از خود نشان میداد. در عفت و پاکدامنی ممتاز بود. همیشه نامه های خود را با کلمه (هوالحق) شروع میکرد، هرگز نمیگذاشت او را خان صدا کنند و در فرایض دینی کوتاهی نمی کرد و به قضا و قدر اعتقاد فراوانی داشت.(2)
علی اکبر دهخدا که میرزا کوچک خان را در سنین جوانی دیده بود، در حاشیه ای که بر یکی از عکسهای کوچک خان نگاشته آورده است:« میرزا کوچک خان از مجاهدین گیلان بود .....در اول بار که او را دیدم جوانی خوش قیافه به سن 30 ساله می نمود. در نهایت درجه معتقد به دین اسلام و به همان حد نیز وطن پرست بود، شاید آن هم از راه این که ایران وطن او یک مملکت اسلامی است دفاع از او را واجب میشمرد. نماز و روزه او هیچ وقت ترک نمیشد ..... همیشه متفکر بود و بسیار کم تکلم میکرد.(3)
میرزا زمانی که در تهران به سر میبرد، با چند تن از مردان خوش نام وابسته به « گروه اتحاد اسلام » تماس گرفت. این سازمان که به زعامت سیدجمال الدین اسدآبادی شکل گرفته بود، هدف آن گردآوردن تمام مسلمانان جهان زیر یک پرچم و متحد ساختن آنها برای مبارزه با استعمار و کسب قدرت و ایجاد یک وزنه سیاسی برای دنیای اسلام بود. در ایران افرادی چون سیدرضا مساوات، سیدحسن مدرس، طاهر تنکابنی و چند نفر دیگر از طرف داران این سازمان بودند. میرزا بعد از مشورت با این افراد، به این نتیجه رسید که کانون ثابتی بر ضد تجاوز و بیدادگری خارجیان و عمال داخلی آنها به وجود آورد و از شدت ظلم و فشار بکاهد. بدین ترتیب میرزا، نهضتِ خود را هیأت اتحاد اسلام نامید و همفکرانش پس از فراهم شدن زمینه مبارزه علنی با عوامل استعمار و استبداد با صدور بیانیه ای نهضت را آغاز کردند. در این بیانیه چنین نوشتند: ما قبل از هر چیز، طرفدار استقلال ایران هستیم؛ استقلالی به تمام معنی کلمه... با هیچ کس نظر دوستی و دشمنی نداریم. با دولت ایران دوستیم و با دشمن این آب و خاک با تمام خصومت دشمن،... بعد از احراز استقلال، اصلاحات اساسی مملکت و رفع فساد تشکیلات دولتی نقطه نظر ماست؛ چرا که هرچه بر سر ایران آمده از فساد تشکیلات است و بس...پس از آنکه مردم از حرکت میرزا کوچک خان و دوستانش آگاه شدند، فوج فوج به او پیوستند و بدین وسیله نهضت جنگل توسعه یافت. شماری از افسران برای تربیت افراد و تعلیم فنون نظامی آنان استخدام شدند. در سال ۱۲۹۹ کنگره ای در کسما تشکیل شد و جنگلی ها در این کنگره مشی آینده خود را تصویب کردند. ابتدا همراهان میرزا 70 تن بودند که بعدها با پیوستن مبارزان کرد و دیگر مبارزان؛ عده آنها افزوده شد.
در بحبوحه قیام میرزا میخواستند او را یاغی و آشوبگر معرفی کنند. در همین راستا از آیت الله سیدحسن مدرس روحانی برجسته عصر مشروطه استفتایی به این مضمون شد: « آیا محاربه با جمعیتی که 5 سال است به نام اتحاد اسلام و جنگلیها در حدود گیلان قیام و عملاً خود را به تمام اهالی ایران معرفی کرده و جز حفاظت نوامیس اسلامی و حراست استقلال مملکت و دفاع از دشمنان ایران و اسلام را قطع نفوذ و مداخلات ظالمانه و تعدیات جابرانه اجانب، مقصد و مقصودی نداشته و ندارند و تنها جمعیتی که تحت تأثیر دیگران نبود و فقط به قوای مادی و معنوی ایران اتکا داشته و حقیقتاً موجب افتخار و شرافت ایران و ایرانی است چه صورت دارد؟ آیا محاربه با این جمعیت در حکم محاربه با امام زمان نخواهد بود؟» شهید مدرس در جواب نوشت: « حقیر از آقا میرزا کوچک خان جنگلی و اشخاصی که صمیمانه و صادقانه با ایشان هم آواز بودند، نیت سوئی نسبت به دیانت و صلاح مملکت نفهمیدم. بلکه جلوگیری از دخالت خارجیان و نفوذ سیاست آنها در گیلان عملیاتی بوده ...، خداوند همه ایرانیان را توفیق دهد که نیت و عملیات آنان را تعقیب و تقلید نمایند. پر واضح است که طرفیت و ضدیت و محاربه با همچون جمعیتی مساعدت به کفر و معاندت با اسلام است».(4)
آقای دکتر سیدعلی قادری در کتاب خمینی روحالله با زبان داستان، علاقه ای امام خمینی رحمة الله به میرزا را در سنین نوجوانی بیان میکند. در بخشی از این کتاب آمده است:یک روز برادرش آقا مرتضی که در این زمان در حوزه اصفهان درس میخواند با کوله ای پر از خبرهای خوش جنگل که در اصفهان شنیده بود به مرخصی آمد. روح الله او را در آغوش کشید و پس از خبرگیری از اوضاع، او و نورالدین را به مشورت طلبید که آیا تکلیف، پیوستن به نهضت جنگل نیست؟ آقا مرتضی رنگ از رخسارش پرید و آمرانه گفت: اگر برادر بزرگتر به گردن برادر کوچکتر حقی دارد میگویم صلاح نیست، همین جا بمان درس خود را بخوان! اگر لازم شد با هم میرویم. روح الله به پاس احترام به آقا مرتضی در این مورد سکوت کرد، اما ساکت ننشست. اجازه گرفت برای مبارزان جنگل مقداری آذوقه بفرستد. هر دو برادر استقبال کردند و 3 خروار گندم، به نام 3 برادر، بار قاطرها شد.(5)
میرزا کوچک خان جنگلی و سران نهضت جنگل پس از اعلام حکومت جمهوری در روز ۱۶ خرداد ۱۲۹۹، ضمن انتشار اعلامیه ای با عنوان « فریاد ملت مظلوم ایران از حلقوم فدائیان جنگل »، به مفاسد دستگاه حاکمه ایران و جنایات انگلیسی ها اشاره کردند و در پایان نظریات خود را به شرح زیر اعلام داشتند:جمعیت انقلاب سرخ ایران، اصول سلطنت را ملغی کرده، جمهوری را رسماً اعلام مینماید.حکومت موقت جمهوری، حفاظت از جان و مال عموم اهالی را برعهده میگیرد.هر نوع معاهده و قراردادی که به ضرر ایران با هر دولتی منعقد شده است، لغو و باطل میشناسد.حکومت موقت جمهوری همه اقوام بشر را یکی دانسته، تساوی حقوق را درباره ای آنان قائل است و حفظ شعائر اسلامی را فریضه میداند.نکته جالبی که در باره ای میرزا و قیامش همواره مطرح بوده، قدرت سازماندهی و تشکیلاتی میرزا کوچک خان بودهاست. ساختاری که در آن روزنامه و بیمارستان و انواع تشکیلات حکومتی دارد، اما در عین حال این قابلیت را هم دارد که در مواقع خطر به صورت گروههای پارتیزانی عمل کند. هنر جذب افراد از طبقات مختلف جامعه و به کارگیری آنها هم از نکات جالبی است که در مورد نهضت جنگل مطرح است. شاید این ادعا غلط نباشد که هنر سازماندهی و تشکیلاتی میرزا نه تنها با توجه به طبقه اجتماعی و میزان سواد و اطلاعاتش تعجبآور است بلکه نسبت به رجال باسواد و فرنگ رفته آن زمان نیز قابل تحسین است.
مقام معظم رهبری حضرت آیت الله خامنه ای درباره حرکت میرزا کوچک خان میفرماید: قضیه مرحوم میرزا کوچک جنگلی یک قضیه ویژه است؛ اگرچه که در آن دوره خاص - یعنی در دوره فاصله بین مشروطیت و سرِ کار آمدن رضاخان - حوادث گوناگونی در کشور بهوجود آمده و هم زمان با نهضت جنگل، چند کار بزرگ دیگر هم در گوشه و کنار کشور( مثل مرحوم شیخ محمد خیابانی در تبریز، یا کلنل محمدتقی خان پسیان در مشهد ) اتفاق افتاده که اینها همه تقریباً هم زمان است، لکن قضیه جنگل یک قضیه ویژه است. آن صبغه مردمی و نجابتی که در کار مرحوم میرزا کوچک خان جنگلی هست، در هیچ کدام از این دو، سه کار دیگری که هم زمان در آن دوره اتفاق افتاد در سرتاسر ایران، نظیر ندارد...... در این که طلبه بوده، در این که روحانی بوده، هیچ شکی نیست. در حوزه ای خودِ رشت، بزرگانی هم در آن وقت بودهاند که می توانسته از آن ها استفاده کند، در این هیچ تردیدی نیست. بنابراین منشأ حرکت میرزا کوچک خان یک منشأ صد درصد دینی و اعتقادی است.(6)
میرزا در آخرین مکتوبی که از وی به یادگار مانده، مینویسد:عجالتاً با رویه ای که دشمنان ما پیش گرفته اند و شما به خوبی مسبوق هستید شاید به طور موقت یا دائم توانستند موفقیت حاصل نمایند. ولی اتکای بنده و همراهان به خداوند دادگری است که در بسیاری از این اتفاقات ما را در پرتو توجهات خود محافظت کرده است. به جز خداوند به هیچ کس مستظهر نبوده و امیدوارم که توجهات کامله اش شامل حال و یار و معین ما باشد. افسوس میخورم که مردم ایران پس از محو ما خواهند فهمید ما که بودیم و چه می خواستیم و چه کردیم ؛ معروف است النعمه اذا فقدت عرفت .مردم همه منتظرند روزگاری را ببینند که از جمعیت ما اثری به میان نباشد . پس از آن که نتایج تلخی از سوء افکار و انتظار خود دیدند آن وقت دو دست ندامت به سر کوفته قدر هویت ما را میفهمند . بلی آقای من ، امروز دشمنان، ما را دزد و غارتگر خطاب میکنند در صورتیکه هیچ قدمی جز در راه آسایش مردم و حفاظت مال و جان و ناموس آنها برنداشتیم. ما هر گونه اتهاماتی را که به ما نسبت میدهند میشنویم و حکمیت را به خداوند قادر و حاکم علی الاطلاق واگذار میکنیم. عجالتاً تحت تقدیرات الهی هستیم تا ببینیم کار، به کجا منتهی خواهد گردید. در خاتمه سلامتی و دوام شما را از خداوند مسئلت داشته، ادعیه خالصانه خود را تقدیم میدارد.سرانجام نهضت میرزا کوچک خان که از سال ۲۳۰۵ ه ش آغاز شده بود با جان دادن میرزا به همراه کائوک آلمانی که سعی میکردند خود را از طریق بلندی های شمال غرب گیلان به خلخال برسانند در یازدهم آذر ۲۴۱۱ ه ش به پایان رسید.
منابع و مآخذ :
1- صحیفه امام، ج۸، ص: ۴۵۸
2- گیلک، ۲۴۸۲: ص ۲۸
3- خاطرات دهخدا از زبان دهخدا، ص۲۳
4- وب سایت کنگره ملی بزرگداشت میرزا کوچک خان جنگلی
5- خمینی روح الله، ص ۲۳۲
6- بیانات در دیدار اعضای ستاد برگزاری کنگره بزرگداشت میرزا کوچکخان جنگلی، آبان ماه ۱۳۹۱
![Share](/sites/all/modules/addtoany/images/share_save_171_16.png)