استاد شهریار ، شاعر عشق و انقلاب
استاد شهریار ، شاعر عشق و انقلاب عنوان مقاله ای است که عاطفه جعفری، روزنامه نگار، روزنامه فرهیختگان به بهانه 27 شهریور سالگرد درگذشت سید محمد حسین بهجت تبریزی رحمه الله از نتایج گفتگوهای محمد طاهری خسروشاهی پژوهشگر تاریخ و ادبیات آذربایجان و رئیس مرکز آموزش زبان فارسی دانشگاه تبریز و دکتر ابراهیم اقبالی رئیس دانشکده ادبیات فارسی دانشگاه تبریز و شاگرد استاد شهریار که به بعد اجتماعی شعر استاد شهریار پرداختند، قلم زده است:
می سوزم ای نهــال طبیعت به حـال تو
کز باغبــان نـدید نـوازش نهـــال تو
گوید زبـان حال تـو بـا من مــلال تـو
مسئول؟ ملـت است بـه ننگ سوال تـو
ملت گنـاهکـــار و تــوبینی جزا یتیم
ای پـابرهنه دربه در کــوچه هـــا یتیم
همه می گویند او شاعر عاشقانه سرا است، مخصوصا وقتی به زندگی اش نگاهی می اندازند و عاشقانه بودن زندگی اش هم گواهی می شود بر عاشقانه سرایی. اما شهریار، اشعار اجتماعی زیادی دارد؛ اشعاری که نشان از نگرانی او برای جامعه و مردمش دارد و نشان می دهد که از حال اجتماعش غافل نبوده و برایش مهم بوده است. در جایی از خاطراتش -که در سریالی هم که برای او ساختند، وجود داشت- از شرایط کشور در سال 1320 می گوید که شرایط سخت و کشنده ای بود: «بعد از 20 شهریورماه سال 1320 شمسی که بیچارگی و بدبختی از آسمان می بارید، زمستان های بسیار سرد و سختی داشتیم. فقر و گرسنگی از یک طرف و سوز سرما و نداشتن سرپناه از طرف دیگر اکثر مردم را آواره کرده بود. دالان های خانه ها و دکان ها و خرابه ها و ویرانه ها پر از زن و بچه و مردم بدبخت بود. صدای ناله های بینوایان دل انسان را کباب می کرد. یک عده هم از این وضعیت اسفبار سوءاستفاده می کردند و هرچه آذوقه و پوشاک گرم و وسایل گرم کننده بود، احتکار می کردند و سیاه بختی مردم بیچاره و درمانده را صدچندان می کردند و خودشان در آسایش کامل بودند.»
در شعر «بادمجان بم آفت ندارد» (قبل از انقلاب) از اوضاع اجتماعی انتقاد می کند:
دریغ آن ملـــت مـرد سلحشــور
که دیگــــر حس ملـــیت ندارد
بجـز تعلیم اجباری در این ملک
علاج دیگـــری دولت نــــدارد
ولی دولت که خود خوابست هرگــز
غـــم بیداری ملت نــــدارد
چــو مــزد زحمت مـن می برد غیر
چــرا زحمت کــشم عـلت ندارد
نام استاد شهریار بر پهنه ادبیات دنیا
طاهری خسروشاهی با اشاره به اینکه شهریار در میان شاعران دوره بیداری از محبوبیت خاصی برخوردار بوده است، گفت: «قبل از وارد شدن به این بحث باید بگویم در سالهای اخیر و بویژه پس از تعیین سالروز درگذشت استاد شهریار بعنوان روز ملی شعر و ادب فارسی، برگزاری همایش و برپایی محافل سخنرانی درباره شعر و شخصیت او، کم نبوده است؛ اما همایش های منسجم و نظام مند و مقالاتی که مبتنی بر اصول نقد ادبی و شناخت شعری باشد، بسیار کم بوده است. در عین حال، از همان سال های جوانی و شروع شاعری شهریار، داستان های برساخته درباره او، در میان مردم بر سر زبان ها افتاده و ناگزیر، حلقه ای از شیفتگان و بدخواهان، پیرامون او شکل گرفته است.
اگر گواهی آمار و ارقام حوزه نشر را بپذیریم، در میان شاعران دوره بیداری، شهریار از حیث آوازه و محبوبیت، همانندی ندارد. او برخلاف بسیاری از گویندگان معاصر، که اغلب در سال های پایانی حیات شاعری به شهرت رسیده اند، از همان دوره جوانی، همواره بلندآوازه زیسته و هرگز گستره نفوذ مردمی اش، در فراز و فرود رخدادها و دگرگونی ها کاستی نگرفته است. بر این موقعیت ممتاز شاعری، باید آوازه بلند او در آن سوی مرزها را هم اضافه کرد. نام شهریار، نه تنها در جغرافیای وسیع شعر فارسی، بلکه درمیان ترک زبانان جهان، بویژه ترکیه و قفقاز هم آشناست. حتی در سال هایی که دیوار آهنین کمونیسم بر قفقاز کشیده شده بود، شعر شهریار همچنان در آن دیار طنین انداز بود.»
راز ماندگاری استاد شهریار
او همچنین راز ماندگار بودن استاد شهریار را در دوزبانه بودن شعر او می داند و می گوید: «آنچه شهریاری بلامنازع و بی همتای او را بر اریکه شعر معاصر مسلم می کند، تسلط و تبحر او در هر دو زبان فارسی و ترکی است. راز عمده محبوبیت شهریار، که البته خود شگفت داستانی درطول تاریخ ادبیات این سرزمین است، در همین نکته نهفته است که او در هر دو زبان فارسی و ترکی شاهکار آفریده است. گذشته از غزلیات شورانگیز فارسی، با انتشار منظومه حیدربابا به زبان مادری شاعر، حادثه ای مهم در ادبیات آذربایجان رخ داد؛ شاعری که پیش از این توانایی خود را در سرودن انواع شعر فارسی اثبات کرده بود، حالا کوه بی نام و نشان حیدربابا را ورد زبان ها ساخته و قله آن را بر سرفرازی سهند و سبلان برتری داده است. استقبال های گسترده از حیدربابا و ترجمه های متعدد آن به زبان های مختلف، گوشه ای از محبوبیت فرامنطقه ای شاعر این منظومه است.»
طاهری خسروشاهی مساله مهم دیگری را هم یادآور می شود که شهریار، شاعری است که دین برایش مهم است و می گوید: «در بحث پیرامون جایگاه ادبی شهریار، نباید نقش بسیار مهم سروده های دینی او را انکار کرد. راز عمده موفقیت شهریار در سرودن آثار مذهبی این است که وی این اشعار را از عمق دل و سویدای جان سروده و مشتی حرف و کلمه را به دنبال هم و در لباس نظم و قالب اصطلاحات عروض و قافیه، مرتب نکرده است. شهریار به معنای واقعی کلمه، یک شاعر مسلمان است.»
وطن پرستی ارزشی ماندگار
این استاد دانشگاه با تاکید بر ابعاد وطن دوستی شعر شهریار گفت: «شهریار تا زنده بود، همچنان عشق به ایران را در جان و دل داشت و از ذکر سرافرازی های مام میهن و تاریخ پرشکوه و والایش، در شور و شعف می آمد. او آذربایجان را جزء جدایی ناپذیر ایران می دانست. شهریار هیچ گاه خود را بدون ایران و ایران را بدون اجزای ارجمند آن که همانا اقوام مختلف ایرانی است، احساس نمی کرد. هرگاه چکامه ای به نام ایران به خاطرش می آمد، آذربایجان را به وفاداری به ایران توصیه می کرد. شهریار با بازتاب این احساس لطیف و حقیقی، علاقه وصف ناپذیر خود به وطن را آشکار ساخته و البته میان این احساس لطیف، با عقاید افراطی و ناسیونالیسم، تفاوت ماهوی برقرار ساخته است. احساس میهن دوستی شهریار، از نوع «حب الوطن من الایمان» است. به عبارتی، ستایش سرزمین، یک نمود آرمانی است و این نمود برای شهریار ارزشی ذاتی دارد. شهریار، هویت خود را از ایران می گیرد و این سرزمین نیز به سبب وجود مردم باایمان، هویت می یابد.»
شاعری دغدغه مند
خسروشاهی با نگاهی به ابعاد اجتماعی شعر شهریار یادآوری می کند: «از مضامین مهم و کمتر پرداخته شده بدان در اشعار شهریار، بحث شعرهای اجتماعی اوست. مخاطبان عمده شعر شهریار، عمدتا او را با غزلیات جانبخش و شورانگیزش می شناسند. باری غزل دریچه شناخت شهریار است. اما شهریار جز غزل، مثنوی های پرشور و زیبایی چون «تخت جمشید» آفریده است، بعد از آن می توان از قطعات او هم یاد کرد، همچون «آخرین برگ» که معروف است از «اُهنری» الهام گرفته است. استاد شهریار در اجتماعیات خود که بیشتر در قوالب گوناگون شعری بویژه مثنوی سروده شده اند، نیز همان رسالت خاص غزل را به وجود آورده است. مثنوی برای شهریار غمگسار، میدان عرضه شرح فراق ها و دردهاست و این تحول شگرف را نخستین بار او به نحو چشمگیری ایجاد کرد. این قصیده ها و مثنوی های شهریار است که منعکس کننده دیدگاه اجتماعی و گاهی سیاسی او شده است. بخشی از مضامین اشعار شهریار مسائل اجتماعی، مذهبی و ملی است. این اشعار به مناسبت های خاصی چون اعیاد، وفیات، دفاع مقدس، تمجید از رزمندگان، وضع نابسامان فرهنگی و یادکرد گذشته ایران سروده شده است.
با درنظر گرفتن دغدغه های زبان مادری شاعر و منظومه فاخر «حیدربابا» و جوهر اجتماعی موجود در آن از دیدگاه جامعه شناسی، می توان به ضرس قاطع گفت که هیچ شاعری در خاور زمین در قلمرو شعر، تاکنون بدین گستردگی و ژرفا به زندگی اجتماعی و حیات فرهنگی جامعه روستایی نزدیک نشده و با تکیه بر ویژگی های حیات فردی و اجتماعی مردم روستا و فرهنگ و ادب عامه شاهکاری بدین زیبایی نیافریده است؛ شاهکاری که اگر نه فریاد ستم ستیز روستاییان ـ دست کم ـ صدای دردمندانه آه حسرت بار آنان است.
به زعم بنده، مفاهیم اجتماعی در شعر شهریار در منظومه حیدربابا، با مقیاس وسیع تری مطرح شده است. مشاهده فقر، گرسنگی و مرگی که همواره در کمین روستایی نشسته است، او را به متن واقعیت های دردآلود اجتماعی می کشاند و سبب می شود بی پرواتر مناسبات استثماری و روابط بهره کشانه حاکم بر روستا را مورد انتقاد قرار دهد و با دید و شیوه رئالیستی به ترسیم سیمای محزون روستا و اوضاع پریشان و فلاکت بار روستاییان بپردازد.
شهریار در متن جامعه زندگی کرده، با درد متولد شده و با درد زیسته و با درد مرده است. اگر درباره فقر و فلاکت سخن می گوید، خود نیز مزه آن را چشیده؛ درد اجتماع برایش حق الیقین است. یعنی کسی است که خود در آتش درد اجتماع می سوزد. مدینه فاضله ای را که فلاسفه یونان در ذهن خود ساخته اند، شهریار تکامل یافته تر و مترقی ترش را در بیتی معروض می دارد.
باری، استقبال عمومی از دیوان شهریار، بشارت دهنده این حقیقت است که پیوند ذوقی و عاطفی ایرانیان با شعر و ادب اصیل، ناگسستنی و پیمان جاویدان بین روح و شعر ایرانی، ناشکستنی است و تا زمانی که سفینه حافظ و سعدی و شهریار را چون کاغذ زر می برند، می توان یقین داشت آتشی که نمیرد، همیشه و همچنان فروزان است.»
ساده گویی رمز اشعار استاد شهریار
شنیدن از شهریار از زبان کسانی که او را دیده اند، همیشه جذاب و دوست داشتنی است. از زبان کسانی که با او مراوده داشتند و شعرهایش را از زبان خودش شنیدند. ابراهیم اقبالی، رئیس دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز و شاگرد استاد شهریار ازجمله کسانی است که همراه با پدرش به نزد شهریار می رفت و او را می دید و برایش شعر می خواند.
اقبالی به سادگی اشعار شهریار اشاره می کند و می گوید: «نکته مهمی که در مورد لفظ شهریار می توان گفت سادگی و درعین حال شیرینی و گاهی آسان گیری است. نکته دیگر اینکه گاهی تعمدی که شهریار در ساده گویی دارد از اشعار وی به خوبی احساس شده و به چشم می خورد و با توجه به اینکه شعر، زبان غیرمستقیم است خلاف فصاحت و بلاغت و اصول فنی هنر شاعری است. شهریار اصرار عجیبی در آوردن کلمات و الفاظ و امثال عامیانه در شعر دارد. این امر با همه محاسنی که دارد گاهی با توجه به قالب و حتی درونمایه شعری وی که اکثرا تغزلی است کلام شهریار را تا حدی پایین می آورد.
سرباز مفت این همه درجا نمی زند
سرهنگ گو ببخش به فرمان ایستم
محتوای کلی شعر شهریار «تغزلی» است. حتی قصیده را نیز غزل وار می سراید، به عبارت منتقدان جدید، می توان تک تک اشعار شهریار را در هر قالبی که باشند یک غزل واره به حساب آورد. البته این بدان معنی نیست که شهریار از تنوع طلبی ای که در قالب دارد در محتوا دست بکشد شهریار حتی از طبع آزمایی در ساحت حماسه نیز غفلت نمی کند.»
مذهب نقطه پررنگ اشعار استاد شهریار
اقبالی مذهب را نقطه پررنگ اشعار استاد شهریار می داند و در این باره می گوید: «مذهب، عطری روحانی است که در برگ برگ دیوان شهریار جاری و ساری است و تقریبا می توان گفت شهریار شعری ندارد که در آن ذکری از خدا، پیامبر، ائمه اطهار علیهم السلام، احادیث شریف آنان یا تلمیحی مذهبی نباشد، از این میان ارادتی خاص به مولای متقیان و مراد درویشان حضرت امیرالمومنین علی(علیه السلام) دارد، شاید با شنیدن نام شهریار و علی به یاد شعر معروف «علی ای همای رحمت» بیفتیم، درحالی که اگر علویات شهریار را جمع کنیم خود، دیوانی حجیم خواهد بود. این اشعار را در چند دسته می توان خلاصه کرد: بعضی از آنها مثل «علی ای همای رحمت» در مدح مولا و برخی نیز ترجمه هایی از دیوان اشعار علی ابن ابی طالب(علیهما السلام) است.
گروهی نیز ترجمه یا نظم کلام دیگران در مورد على است که از این میان برخی سخنان جرج جرداق را از کتاب «الامام علی، صوت العداله الانسانیه» به نظم ترجمه کرده و دسته ای نیز ترجمه از کلمات قصار و خطبه های آن حضرت است؛ ولی محتواهای سیاسی و اجتماعی و اندیشه های جامعه شناسی شهریار را بیشتر باید در شعر ترکی وی جست وجو کرد.»
استاد شهریار و تاثیر از نیما
خیلی ها تاثیر نیما یوشیج را بر استاد شهریار زیاد می دانند و اقبالی هم به این نکته اشاره می کند و می گوید: «شهریار بعد از ماجرای غم انگیز عشق خویش به خراسان تبعید می شود و در جرگه شعر ای خراسانی چون فرخ و عماد خراسانی وارد می شود که تاثیر آنان را بر وی نمی توان انکار کرد. شهریار با شعرایی چون سایه و فریدون مشیری نیز دمخور بود که مسلما در ساختن بنای شعری وی بی تاثیر نبوده اند.
اما تاثیری که شهریار از نیما گرفته شاید مهم تر از دیگران باشد، من بی میل نیستم که این آشنایی را نقطه عطفی برای شعر شهریار بدانم. شهریار آشنایی و مصاحبت خود را با نیما چنین توصیف می کرد که چند بار به قهوه خانه ای که پاتوق نیما بود رفته، توسط قهوه خانه چی به او پیغام دادم و وقت ملاقات خواستم جوابی نگرفتم تا اینکه روزی او را دیدم و دلیل این سرسنگینی را از وی پرسیدم و او در پاسخ، صحبت از شخصی به میان آورد که خود را شهریار معرفی می کرده و شعرهای مبتذل می خوانده و به همان سبب مایه تنفر نیما از شهریار بوده است. در هرحال شهریار پس از آشنایی با نیما شیفته اسلوب جدید او می شود و در قطعه «دو مرغ بهشتی» که در واقع همان شهریار و نیما هستند، به تلخی ها و سختی هایی که در راه رسیدن به نیما متحمل شده، اشاره می کند و بعد تحت تاثیر قالب و محتوای «افسانه »ی نیما هذیان دل را می سراید که چیزی جز یادآوری خاطرات دوران کودکی و جوانی نیست و در واقع «حیدربابا»ی فارسی شهریار محسوب می شود و از همین جاست که من در عقیده خود که آشنایی با نیما نقطه عطفی در حیات شعری شهریار بود، راسخ تر می شوم.
استاد شهریار با سرودن «ای وای مادرم» و قطعه «مومیایی» و «پیام به انیشتین»، که هر سه قطعه از قطعات مشهور و مطرح شعر معاصرند، ثابت کرد پیرو موفق شعر نیمایی است البته شهریار، اشعاری چون «دو مرغ بهشتی» و «افسانه شب» و «هذیان دل» را در بخشی جداگانه از دیوان خویش گرد آورد و نام آن را «مکتب شهریار» نهاد این نام گذاری بیش از قالب به محتوا توجه دارد و شاعر می خواهد در این بخش خود را در جرگه «رمانتیست ها» قرار دهد که رمانتیسم اروپایی باز از طریق ترکیه و آذربایجان وارد ایران شد و زمانی که مکتب رمانتیسم در ترکیه بعد از کمال رو به افول و فراموشی می رفت، در ایران توسط شهریار و چند نفر از معاصران وی مد می شد.»
استاد شهریار ؛ شاعر سیاسی؟
می گویند شاعر سیاسی بوده اما برخی دیگر هم می گویند شهریار شاعر سیاسی نبود و فقط جامعه برایش مهم بود، اقبالی هم این نظر را قبول دارد و می گوید: «شهریار شاعری سیاسی نیست یا اگر از این ترکیب، انعکاس دردها، تلخکامی ها و فقر و رنج های توده مردم را اراده بکنیم، باز شهریار شاعری اجتماعی نیست و در این عرصه نیز دردهای مشترک و موضوعات کلی و ازلی و ابدی بشریت مثل مرگ، عشق و آرزو را بیان می کند.
دلنگرانی های شهریار بیشتر در مورد آسیب دیدن مذهب و ارزش های والای انسانی است و اگر به سیاست پرداخته از سیاست بازی پرهیز کرده است. سیاست او یک نوع سیاست دینی است، یعنی حکومت را از آن ائمه اطهار علیهم السلام و نمایندگان و پیروان راستین آنان می داند، بنابراین به هیچ وجه خود را به سلطنت پهلوی نزدیک نمی کند و برخلاف گفته بعضی از مخالفان بی انصاف و دشمنان ناجوانمرد یا عوام نادان هیچ گونه وابستگی به دربار ندارد و شاهد این مدعا همان بس که جایزه فرح پهلوی را که از طریق استاندار وقت به او اهدا می شود، رد می کند و حتی در برابر این جمله دلسوزانه و به ظاهر خیرخواهانه آنان که می گویند اگر تو هم این پول را نگیری به دربار برنمی گردد و همین جا حیف و میل می گردد؛ وسوسه نمی شود و هدیه را نمی پذیرد.
استاد شهریار چنان در سیاست دینی خویش پابرجاست و چنان بر حفظ ارزش های دینی، ملی و قومی اصرار می ورزد که هیچ مانعی را بر سر راه آن بر نمی تابد، حتی اگر این مانع «تمدن» باشد. تمدن پوشالی غرب که ما را با وعده های دروغین خود فریفته، هرچه داشتیم از ما گرفت و در عوض جز گرفتاری و بدبختی چیزی به ما نداد:
حیدر بابا قره چمن جاداسی
چووشلارین گله رسسی - صداسی
کربلیاگئدنلرین قاداسی
دوشسون بو آج یولسوزلارین گوزونه
تمدونون اویدوخ یالان سوزونه
انتقاد شهریار هم آنچنان عمیق است که به هیچ وجه در چارچوب یک اعتراض زودگذر سیاسی نمی گنجد. مرحوم استاد مهرداد اوستا این بیت شهریار را نمونه اعلای فریاد دردمندانه یک انسان دردکشیده و اندیشمند در دوران سیاه و خفقان آور شاهنشاهی می داند:
گیرم کز آب و دانه دریغم نداشتند
چون می کنند با غم بی همزبانیم
ولی فضای شعر ترکی وی قدری متفاوت تر از فارسی و تا قسمتی متمایل به سیاست (و البته سیاست اصیل و سیاست ستیز) است و این موضوع مربوط به طبیعت سفت و سخت زبان ترکی می شود و بی ارتباط با تحقیرشدن آذری ها در دوره حکومت پهلوی نیست:
حیدربابا مرد اوغوللار دوغگونان
نامردلرین بورونلارین اوغگینان
قوردلاری دوت گدیکلرده بوغگینان
قوی قوزولار آیین شایین اوتلاسین
قویونلارین قویروغلارین قاتلاسین
ولی درهمان حال نیز نگران دین است و راه نجاتی که برای همه، ازجمله هم مسلکان خویش در گرد دریای خزر پیشنهاد می کند بازگشت به دین و احیای ارزش های اصیل مذهبی است، در تمامی جلوه های آن تا پوشش و خوراک و کار و بازی و سرگرمی. شهریار تغییرخط را نیز توطئه ای می داند برای جدا کردن مردم از دین، چراکه متون و منابع دینی چون قرآن و نهج البلاغه و احادیث پیامبر(صلی الله علیه وآله) و ائمه(علیهم السلام) همه به خط عربی است:
«آییریب شیطان الفباسی سیزی الله دان»
با مردم بودن استاد شهریار
ولی اگر اجتماعی بودن را با مردم زیستن، با غم و شادی های آنان شریک بودن و استفاده از زبان و بیان آنان در شعر معنی کنیم، شهریار شاعری کاملا اجتماعی است. در او همیشه به روی مردم باز است وقتی از او می خواهند برای مهدکودک، بیمارستان یا مرگ عزیزی ازدست رفته شعر بگوید با تواضع خاصی به این تقاضاهای مردمی تن در می دهد. آداب و رسوم آنان را در عزا و عروسی در شعر خویش به تصویر می کشد و در یک کلمه «اجتماعیات» شهریار از حجم بالایی برخوردار است.
جهاد با قلم
یک مساله مهم در اشعار شهریار توجه او به پیرامون خودش و اجتماعش است. اقبالی می گوید: «بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 57 شهریار برای مبارزان راه حق و رزمندگان اسلام و شخصیت های بزرگ و رهبر انقلاب شعر می گوید اینجا نیز این جنبه مذهبی انقلاب است که شهریار را به سوی خود می کشد نه صرف حکومت و سیاست. شهریار در مدح بزرگان انقلاب و شهدای آن شعر می گوید چراکه به قول خود، آن را «جهاد قلمی» می داند و بنابراین وظیفه شرعی که باید ادا کند و چون حکومت را حامی دین و منادی مذهب می بیند استعداد خود را در اختیارش قرار می دهد و دوش به دوش مردم در همه صحنه های انقلاب و جنگ حضور می یابد.»
استاد شهریار حلقه واسط میان شعر کلاسیک و شعر جدید
اقبالی همچنین به سبک شعری شهریار هم اشاره می کند و می گوید: «هر جریان ادبی برای گذر از یک مقطع به مقطع دیگر به پدیده های واسطه نیازمند است. به عبارتی روشن تر هیچ جریان ادبی، ناگهانی و خلق الساعه صورت نگرفته است؛ مثلا عوامل سازنده سبک هندی در شعر شعرایی چون وحشی بافقی وجود داشت ولی تواتر آنها در یک مقطعی در شعر شاعرانی مانند صائب و بیدل چنان بالا رفت که باعث تمایز سبکی دیگر به اسم سبک هندی شد، یعنی وحشی را می توان حلقه واسطی نامید که سبک عراقی را به سبک هندی پیوند می زند. شعرایی چون شهریار حلقه واسط میان شعر کلاسیک و شعر جدید هستند، شهریار از نظر غزل های زیبایش به کلاسیک سرایان متصل است و از نظر ساده گویی و شکستن فخامت درباری شعر و وارد ساختن اصطلاحات و الفاظ عام توده مردم در شعر و درهم ریختن قالب های شناخته شده شعر فارسی، نویدبخش حرکتی جدید و شروع یک سبک تازه می شود که به نام «شعر نو» می شناسیم. باید اضافه کنم آن شعر نو که مثلا پنجاه سال پیش معروف بود اکنون سال هاست که کهنه شده به هرحال شهریار موسیقی را جزء لاینفک شعر و حتی هدف غایی آن می دانست.
وی در مقدمه ای که به کلیات اشعار خود نوشته می گوید بچه اولین کلماتی که بر زبان می آورد، آهنگین است مثلا بابا -یویو- قاقا از همان آغاز زندگی موسیقی را درک می کند و برای همین آهنگ های شعرهای کوتاه بچگانه را به راحتی حفظ می کند. بنابراین اگر شهریار تا امروز هم زنده می ماند شعر بی وزن یا لااقل عاری از آهنگ نمی سرود. البته اگر موسیقی را تناسب معنی کنیم آن موقع قافیه خود نیز در حوزه موسیقی قرار می گیرد و به تبع آن وجودش لازم می شود، حتی موسیقی در ایجاد تخیل نیز بی تاثیر نیست، چراکه به قول فرمالیست های روسی نوعی آشنایی زدایی است.»
دیدارهای دوست داشتنی با شهریار
اقبالی در بخشی از صحبت هایش وقتی می خواست از خاطرات دیدارش با شهریار بگوید، نفسی عمیق کشید و انگار همان روزها برایش تصویر شد و گفت: «آشنایی خود را با شهریار، مدیون پدر بزرگوار خود هستم. ایشان شاعر بودند و به زبان ترکی و بیشتر در قالب «قوشما» شعر می سرودند. تابستان سال 61 که من سال اول علوم تجربی را به پایان برده بودم، پدرم را از سوی «جهاد سازندگی» جهت شرکت در مراسم شب شعر روستایی به تبریز دعوت کردند. پدرم، که همیشه مشوق من در شعر بود، مرا نیز با خود به تبریز برد. یکی از برنامه های شب شعر روستایی، دیدار با استاد بلامنازع شعر معاصر ایران، زنده یاد شهریار بود. پدرم قبل از عزیمت به منزل استاد، به من توصیه کردند شعری راجع به این دیدار بسرایم و پیش استاد بخوانم. شعر من با این بیت تمام می شد:
چسان از بخت خواب آلود خود باور کنم کاینک
گدایی همچو «اقبالی» به نزد «شهریار» آمد
استاد، همانگونه که از بزرگواری چون ایشان انتظار می رفت، مرا مورد تفقد و تشویق خویش قرار داده اجازه فرمودند هر وقت خواستم به خدمت شان برسم و کسب فیض کنم.
ولی این آشنایی زمانی جهت دارتر و عمیق تر شد که در مرکز علامه امینی تبریز با شاعر بزرگ آذربایجان جناب آقای محمدرضا مقدسی، آشنا شدم. با ایشان که به حضور استاد می رسیدیم، استاد را به لطایف الحیل به حرف می آوردیم و دقایق و ظرایف شعری و حتی نکاتی از زندگی شخصی ایشان را که تا آن زمان به کسی نگفته بودند از ایشان می آموختیم. رفته رفته این صحبت ها جدی تر شد و ما صحبت های متفرقه با استاد را به مصاحبه هایی منظم بدل کرده و در نوار ضبط کردیم، متاسفانه این نوارها در دربه دری های من بین تبریز و دهات و تهران و گرفتاری های تحصیل و تدریس از میان رفت و تک وتوک در دست بعضی از یاران صمیمی و دوستان قدیمی باز مانده است.
علمی ترین استفاده ما از شهریار، با تشکیل انجمن ادبی شهریار توسط آقای مقدسی شروع شد. تشکیل این انجمن خود داستانی طولانی دارد. یک روز عصر، آقای مقدسی جلوی مرا گرفتند و فرمودند: می خواهیم انجمن ادبی تشکیل دهیم و از شما نیز دعوت می کنم که در این جلسه شرکت کنید. بنده نیز در آن جلسه که در واقع اولین جلسه انجمن ادبی شهریار بود شرکت کردم. برای اولین بار استاد شهریار را در دی ماه 65 و به مناسبت هفته وحدت حوزه و دانشگاه به مرکز دعوت کردیم و شب شعر مفصلی با حضور و شعرخوانی استاد و با شرکت شعرای سرشناس تبریز و نیز دانشجویان شاعر همه مراکز تربیت معلم این شهر در نمازخانه مرکز علامه امینی برگزار کردیم. آخرین خاطره من و درواقع وداع من با استاد شهریار مربوط به بیمارستان امام تبریز می شود؛ که خانم رجب زاده - که بعدها عروس استاد شدند - از سوی بیمارستان و دوست گرانقدرمان جناب آقای اصغر فردی به حق صحبت دیرینه پرستاری او را به عهده داشتند. و آخرین کلام، گفته خود حضرت استاد بود که در مورد استادش «حافظ» سروده بود و از زبان قلم محزون این شاگرد حقیرش بر صحیفه دفتر یادبودی که در بیمارستان نهاده بودند، نقش بست:
پاشو ای مست که عالم همه دیوانه توست
همه آفاق پر از نعره مستانه توست»
مطالب مرتبط
![Share](/sites/all/modules/addtoany/images/share_save_171_16.png)