زوایای پنهان زندگانی استاد صفایی حائری (ره)
ورود مرحوم حجت الاسلام والمسلمین علی صفایی حائری (عین. صاد)، نویسنده، عارف و اندیشمند معاصر به حوزه های مختلف هنری از جمله سینما و نیز نقد فیلمنامه ها ارتباطی عمیق بین او و اصحاب هنر، رسانه و سینما ایجاد کرده بود و همچنین تسلط ایشان بر شاهکارهای ادبی جهان و نیز ادبیات داستانی، ما را بر آن داشت تا با کسانی که از نزدیک با وی آشنا بودند و شاهد ارتباطات وی با هنرمندان، شاعران و نویسندگان بوده و یا حلقه ی وصل این ارتباط بوده اند، سخن بگوییم تا ابعاد ناشناخته تری از وجوه شخصیتی این عالم وارسته برایمان روشن شود. حجت الاسلام سید مجید پورطباطبایی که عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی است، یکی از کسانی بود که توانست ما را در این مهم یاری کند. در ادامه برای آشنایی با زوایای پنهان زندگی مرحوم صفایی حائری، با ایشان به گفتگو نشسته ایم. با ضیاءالصالحین همراه باشید تا در این مورد بیشتر بخوانید.
جهت دسترسی به مجموعه آثار استاد علی صفـایی حائری (ره) کلیک کنید.
آشنایی شما با استاد صفایی به چه صورت بود و رابطه ی شما با ایشان چگونه عمق گرفت؟
بخشی از آشنایی بنده با مرحوم صفایی به رابطه ی خویشاوندی دوری که با هم داشتیم، بازمی گردد. پدر مرحوم صفایی، آیت الله حاج شیخ عباس صفایی حائری، از ۵۰ سالگی تا آخر عمر، یعنی مدت ۲۶ سال، پشت سر هم به سفر حج مشرف می شدند و در سال های ۵۱ تا ۵۴، زمانی که به همین منظور به تهران می آمدند، سالی یک بار به منزل ما تشریف می آوردند. یکی از آن سال ها، آقازاده ی ایشان، مرحوم آقای حاج شیخ علی صفایی هم آمدند و آشنایی ما با ایشان از این جا شروع شد؛ آن هم در برهه ای که بنده مشغول تحصیل در دانشگاه و با بحران های فکری خاصی روبه رو بودم. آشنایی من با ایشان باعث شد که بسیاری از مشکلات و مسائلم برطرف شود. آن آشنایی فامیلی در ادامه منجر به ارتباط فکری شد.
استاد صفایی فرد خاصی بودند. با توجه به همراهی شما با ایشان می توانید وجوهی از شخصیتشان را که کمتر بیان شده، تشریح کنید؟
چند ویژگی در استاد بود که موجب می شد کسی که با ایشان آشنا می شود، نتواند او را رها کند. یکی از این ویژگی ها این بود که ایشان، به خودش دعوت نمی کرد. یعنی اگر کسی با ایشان آشنا می شد، استاد تلاش می کرد آموزه های دینی در چشم آن فرد بزرگ شود، نه شخصیت خودش و این یک عامل جذب بود. عامل دیگر این بود که در ارتباطات، بسیار ساده و راحت بود. برای مثال، بنده با دو تن از دوستان دانشجو که یکی از آن ها مارکسیست بود، به قم رفتم تا با ایشان صحبت کنند. صبح به منزل ایشان رسیدیم. صبحانه را با ما خورد و سپس خانه اش را در اختیار ما گذاشت. همسرشان هم به منزل پدر ایشان رفته بود. تا حدود ساعت ۶ بعداز ظهر ما در خانه ی ایشان بودیم، در حالی که ایشان فقط بنده را می شناخت نه دوستانم را. در ارتباطاتش با دیگران نقش بازی نمی کرد، یعنی تلاش نمی کرد غیر از آن چیزی که واقعیت خودش هست، چیز دیگری را نشان دهد. به تعبیر دیگر، چهره ی واقعی زندگی روزمره ی خود را نشان می داد. فکر نمی کرد باید در مقابل دانشجوها بعنوان یک روحانی که باید آنان را نصیحت و موعظه کند و این ها آدم های خارج از دینی هستند که نیاز به ارشاد دارند، برخورد کند.
عنصر دیگر، احساس تکلیف ایشان در برابر دیگران بود. برای مثال یکی از دوستان نقل می کرد که در یکی از شب های زمستان، مرحوم صفایی برای رفتن به منزل پیرمردی که حتی او را نمی شناخت و فقط به او خبر داده بودند که پس از فوت همسرش نیاز به رسیدگی دارد، درخواست کرده بود وی را به منزل آن پیرمرد برساند. سرانجام پس از گذراندن ساعاتی در کنار آن پیرمردِ نیازمند، از خانه ی او می رود.
مورد دیگر، درباره ی یکی از نویسندگان ادبیات داستانی بود که مرحوم صفایی در سال ۶۸ ایشان را شناخته بود. در سال ۷۴، زمانی که در اداره ی کتاب ارشاد بودم، کتابی از این نویسنده برای اخذ مجوز نشر آمد و من کتاب را به قم برده و مرحوم صفایی پس از مطالعه ی آن گفتند که این نویسنده در زمینه ی ادبیات داستانی فرد موفق و مؤثری می شود، لذا با او رفت و آمد داشته باش و ببین اگر مشکلات مالی دارد، من از سهم امام زندگی او را تأمین کنم؛ به گونه ای که خودش هم متوجه نشود، تا او این سبک نوشتن را به واسطه مشکلات از دست ندهد. ویژگی دیگر، احاطه ی ایشان به مکاتب فکری فلسفی و هنری روز جهان بود. برای مثال ایشان نظریه ی ابطال پذیری کارل پوپر (Karl Popper) را در سال ۱۳۵۶ در کتاب مسئولیت و سازندگی مورد نقد قرار داده است، در حالی که ترجمه ی این فرضیه در سال ۱۳۶۷ برای اولین بار توسط آقای سروش در فصلنامه ای با عنوان فرهنگ، آن هم به صورتی محدود منتشر شده بود. همچنین ایشان نظریه ی وجود و زمان هایدگر را زمانی در آثار خود مورد بررسی و نقد قرار داده بود که هنوز این اثر به فارسی چاپ نشده بود و اولین ترجمه ی آن در سال ۱۳۸۹ یعنی 11 سال پس از وفات مرحوم عین-صاد منتشر شد؛ این در حالی بود که ایشان زبان انگلیسی نمی دانست. این ویژگی ها و مواردی، چون احساس تکلیف برای حمایت از هنرمندان و نویسندگان متعهد و متدین در اشاعه ی هنر دینی، بطوری که برای اشاعه ی ادبیات داستانی اسلامی حتی حاضر بود از سهم امام هزینه کند که در کمتر کسی از بزرگانی در سطح ایشان این ویژگی دیده می شد، از جمله مواردی بود که در مخاطب آثار و افکار ایشان جذابیت ایجاد می کرد.
در زمینه ی دفاع تمام قد ایشان از انقلاب، نظام و رهبری، دو مورد قابل ذکر است. یکی این که در جلسه ی مناظره ی ایشان در سال ۶۲ با برخی بزرگان جامعه ی مدرسین ـ که اکنون در کسوت مرجعیت هستند ـ خطاب به مرحوم صفایی مطرح می شود که شما متهم به مخالفت با انقلاب هستید. ایشان جمله ی مشهوری دارند با این مضمون که: من معتقدم تضعیف این نظام، جنایت، توجیه رفتارهای نامناسب افراد و کارگزاران این نظام، حماقت و تکمیل کمبودها و کاستی ها، رسالت است.
مورد دیگر در این زمینه، این است که خود بنده پس از رحلت امام خمینی (ره) با اذن مرحوم آیت الله اراکی از امام خمینی (ره) تقلید می کردم. بعد از آیت الله اراکی تصمیم گرفتم به یک مرجع زنده رجوع کنم. در آن زمان، جامعه ی محترم مدرسین، هفت نفر را بعنوان مرجع معرفی کرده بود. من از مرحوم صفایی پرسیدم از بین این هفت نفر کدام یک اعلم است؟ ایشان فرموند که هیچ کدام بر دیگری رجحان ندارند و همه در یک سطح هستند. ایشان 3 نفر را به ترتیب نام بردند: اول آیت الله خامنه ای (مدظله العالی)، دوم آیت الله مؤمن (حفظه الله تعالی) ـ که البته جامعه ی مدرسین ایشان را معرفی نکرده بود ـ و سوم آیت الله شبیری زنجانی (ادام الله ظله). سپس گفتند حالا که هم سطح هستند، تقلید از رهبری و حمایت ایشان و تقویت ایشان با فراهم کردن زمینه ی رسیدن وجوهات به ایشان، رجحان دارد؛ زیرا ایشان کشور را اداره می کند و اگر امکانات مالی ایشان تقویت شود، در تقویت پایه های انقلاب مفیدتر خواهد بود.
شاید کمتر کسی بداند که پسر بزرگ ایشان، در سال ۶۷ و هنگام ورود رزمندگان اسلام به حلبچه، شهید شده و در حال حاضر در گلزار شهدای قم دفن است. همچنین قبل و بعد از شهادت فرزندشان خودم بارها شاهد بودم که هنگام تشییع شهدای دفاع مقدس، ایشان در گوشه ی جمعیت با خیل مشایعین در حال حرکت است.
زمانی که اتهام های فراوانی مبنی بر همراه نبودن با انقلاب به ایشان وارد می کردند (سال های ۶۴ و ۶۵)، نهضت آزادی تصور کرده بود ایشان طعمه ی خوبی برای بهره برداری است. به همین منظور نامه ای به امضای مرحوم مهندس بازرگان و آقای صباغیان در انتقاد از امام (ره)، نظام، جنگ و ... با مضمون صلح ایران و عراق، از طریق عبدالعلی بازرگان، پسر مهندس بازرگان برای ایشان فرستادند؛ نامه ای که برای بسیاری فرستاده بودند. مرحوم صفایی در پاسخی بسیار محکم و قوی، دلایل نهضت آزادی را در ضدیت با نظام مورد نقد قرار داده و به آن ها توصیه کردند که آب در آسیاب دشمن نریزند و بی جهت دفاع از نظام در برابر عراق را مورد خدشه قرار ندهند.
مرحوم صفایی ارتباط وسیعی با هنرمندان در رشته های مختلف هنری داشتند و شما نیز به خاطر مسئولیت هایی که داشتید، واسطه ی این ارتباطات بودید. در این باره صحبت می کنید؟
هنرمندان بسیاری در زمینه های مخلف با ایشان در ارتباط بودند و تعداد اندکی از آن ها را بنده با مرحوم صفایی آشنا کردم. بطوری که سهیل محمودی، در سال ۶۰ و با مطالعه ی کتاب های ایشان، برای یافتن طلبه ی جوانی که نویسنده ی این آثار است به قم می رود و یا صادق کرمیار، در سال ۶۰ با ایشان آشنا شده و یا علیرضا داوودنژاد نیز از طریق ایشان با مرحوم صفایی مرتبط شده بودند. سیدرضا میرکریمی نیز از طریق مرحوم مهدی حسینی (که همراه آقای صفایی در تصادف مرحوم شدند)، با ایشان آشنا شده بودند یا مرحوم رسول ملاقلی پور وقتی که می شنید مرحوم صفایی به تهران آمده، هم چون تشنه ای که عطش او را گرفته و به چشمه ی آب شیرین رسیده باشد، تا نیمه های شب همراه ایشان می رفت و در جلساتی که ایشان بود حاضر می شد تا بیاموزد. تصور می کنم مرحوم ملاقلی پور هم از طریق آقای تابش با مرحوم صفایی آشنا شده بود.
جناب آقای نادر طالب زاده به واسطه ی بنده با ایشان آشنا شدند. زمانی که ایشان می خواست مستند عصر انتظار را بسازد، به منزل ما در قم آمد و مصاحبه ی مفصلی با مرحوم صفایی انجام داد. البته این مصاحبه را در فیلم نیاورد، اما سیر ساخت عصر انتظار بر اساس آن مصاحبه شکل گرفت که بعدها مؤسسه ی لیلة القدر متن آن مصاحبه را بعنوان یکی از بخش های کتاب تو می آیی چاپ کرد. علی مؤذنی هم از طریق بنده با ایشان آشنا شد. از دیگر کسانی که خودم شاهد رفت و آمدشان با مرحوم صفایی بودم، آقایان سلحشور و اسلام لو بودند. ابوالقاسم طالبی، علی درخشی، سلحشور و ... این آخری ها هم علی موذنی.
بعد از شهادت مرتضی آوینی جلسه ای در محراب فیلم که متعلق به آقای شمقدری و شورجه بود برگزار شد. بنده هم در این جلسه حضور داشتم. در این جلسه خطاب به آقای مرحوم صفایی گفتند: حالا که ما شهید آوینی را از دست داده ایم، تو بیا آقای ما باش و ما را زیر پر و بال خودت بگیر. ایشان نپذیرفت و گفت که من به دلایل متعدد برای کار شما مناسب نیستم که مهم ترین آن، حرف ها و اتهاماتی است که راجع به من می زنند که اگر من وارد جلسه شما شوم، آن حرف ها دامن شما را خواهد گرفت و حیف است که شما کارتان را از دست بدهید، ولی اگر راهنمایی خواستید، بطور موردی در خدمتم. بعد از آن جلسه بارها آقایان سلحشور، اسلام لو، طالب زاده و دیگران (بقیه را یادم نمی آید) در منزل ما و یا در آخر هفته در منزلشان و یا تهران به دیدن ایشان می آمدند.
نکته ای که مرحوم صفایی به آنان گوشزد کرد، این بود که شما زمانی می توانید ادعا کنید هیئت هنرمندان مسلمان هستید که اگر برای آقای الف پروژه ای را آوردند و او دید آقای ب امسال کار نکرده یا مشکل مالی دارد، از حق مسلم خودش بگذرد و آن را به دوستش واگذار کند. اگر شما آموختید از خودتان به خاطر دوستتان بگذرید، این هیئت هنرمندان مسلمان می تواند بطور جدی پا بگیرد. خاطرم هست در مصاحبه ی آقای میرکریمی با مجله ی فیلم، پس از اکران فیلم زیر نورماه، ایشان به افراد متعددی از فیلمسازان از جمله مجید مجیدی اشاره کرده بود که با مرحوم صفایی در ارتباط بودند.
ظاهراً استاد در جریان شکل گیری برخی آثار هنری و سینمایی مانند فیلم روز واقعه دخالت مستقیم و یا غیرمستقیم داشته اند. نقش و تأثیر ایشان در این گونه موارد تا چه حدی بود؟
بله! برای مثال آقای داوودنژاد قبل و در هنگام ساخت فیلم نیاز، هفته های متمادی، شب های سه شنبه به جمکران می رفت. از نظر بنده در مجموعه آثار آقای داوودنژاد، فیلم نیاز از سایر فیلم های دیگر ایشان کاملاً شاخص و جداست. در فیلم نیاز، رفت و آمد و ارتباط آقای داوودنژاد با آقای صفایی کاملاً محسوس و مشخص است. همچنین آقای میرکریمی بعد از اکران فیلم زیر نور ماه، در مصاحبه با مجله ی فیلم در پاسخ به این سؤال که ایده ی اولیه ی این فیلم چگونه به ذهن شما رسید، اظهار کرده بود که من با روحانی ای روبه رو شدم به اسم علی صفائی (عین. صاد) و با طرز رفتار و سیر و سلوک و زندگی او آشنا شدم و فیلم زیر نور ماه را با توجه به زندگی عین صاد و شناختی که از او داشتم، ساختم. مرحوم صفایی نیز در آخرین سفرشان به مشهد، قصد بازدید از پشت صحنه ی فیلم کودک و سرباز میرکریمی را داشت که به لقاء الهی پیوست.
شاید کمتر کسی بداند که بیشتر بار محتوایی فیلم روز واقعه کار مرحوم صفایی است. فیلمنامه ی روز واقعه را بهرام بیضایی نوشته، اما مقایسه ی فیلمنامه و فیلم نشان می دهد که این دو به معنای واقعی کلمه با هم متفاوتند. حتی این تأثیرگذاری به گونه ای بود که کارگردان این اثر یعنی شهرام اسدی هم متوجه نمی شد. ناظر فیلم یعنی مرحوم مهدی حسینی که در تصادف همراه ایشان مرحوم شد، پیش تر فیلمنامه را به مرحوم صفایی برای مطالعه داده بود و در زمان فیلمبرداری این فیلم در بیابان های اطراف ساوه، هر روز از سر صحنه ی فیلمبرداری به منزل مرحوم صفایی می آمد و در مورد اتفاقات آن روز توضیح می داد. ایشان هم پیشنهاد می داد که مثلاً این گفتگوها را هم در کار اضافه کنید. سرانجام، اتفاقی که افتاد این بود که فیلمنامه ی روز واقعه ی آقای بیضایی که بیشتر شاخصه اش عشق یک مسیحی به یک دختر مسلمان بود، تبدیل به فیلم تاثیرگذار عاشورایی شد که هنوز هم بعد از این همه سال، هیچ فیلمی نتوانسته جایگزین روز واقعه شود.
در همین راستا، فیلمنامه ای به نام «در غبار» به نویسندگی مهدی گمینی در فارابی رد شده و مورد اعتراض نویسنده قرار گرفته بود. بعد از این که فیلمنامه را به استاد نشان دادم، نکاتی را متذکر شدند که وقتی به نویسنده انتقال دادم و اِعمال شد، فیلمنامه به شدت مورد توجه قرار گرفت و حتی قرار بود با مشارکت سیما فیلم و فارابی ساخته شود، اما بنا به دلایلی، کار متوقف شد؛ در حالی که قرار بر حمایت بود.
فیلمنامه ی فیلم پری را نیز برای مطالعه به بنده ارجاع داده بودند. وقتی فیلمنامه را خواندم به شدت مخالف بودم. به همین دلیل فیلمنامه را برای بازبینی نزد مرحوم صفایی بردم. ایشان پس از مطالعه گفتند چرا مخالفت می کنی؟ گفتم چیزی جز ترویج پوچ گرایی در انتهای فیلم وجود ندارد و این عرفان، عرفان واقعی نیست. ایشان گفت اتفاقاً باید برای ساخت این فیلم حمایت کنید تا هم ذهنیت مؤلف مشخص و هم آن چیزی که مؤلف یعنی آقای مهرجویی در فیلمنامه مورد نقد قرار داده، در جامعه مطرح شود. بدین ترتیب پوچ بودن این عرفان و عرفان بازی ها برای جامعه ملموس خواهد شد. سرانجام فیلمنامه ساخته شد و نهایتاً همان پیش بینی ایشان اتفاق افتاد و آن چیزی که در فیلم پری می بینیم، نقد غیرمستقیم آقای مهرجویی از جریان های خاص عرفان به ویژه عرفان های با رنگ و بوی غربی است.
مرحوم صفایی به حوزه ی ادبیات داستانی هم علاقه و تسلط خاصی داشتند و بسیاری از کتاب ها نیز ظاهراً به واسطه ی شما برای ایشان تهیه می شده و برخی نقدهای ایشان هم همانطور که فرمودید، در کتاب ذهنیت و زاویه ی دید و نامه های بلوغ چاپ شده است. دلیل علاقه ی ایشان به حوزه ی ادبیات و به ویژه رُمان چه بود؟ چرا بخش مهمی از فرصتشان را به این مقوله اختصاص می دادند؟
استاد صفایی در صفحه ی ۵۲ کتاب نامه های بلوغ -که به پسرشان حجت الاسلام موسی صفایی نوشته اند- این طور می گویند: بجاست که از خودم مثالی بزنم که چگونه پس از آشنایی با ادبیات کودکان در سطح مجله های کودک آن روزگار و دستیابی به ادبیات نوجوان در سطح وسیع، شاید در چهارده سالگی بود که به تاریخ ادبیات ایران و عرب، ژاپن، چین، یونان، اسپانیا، آفریقا، آمریکای لاتین و کشورهای غربی روی آوردم و با نمونه هایی از شاهکارهای ادبی هر دوره آشنا شدم. امروز برای خود من هم تعجب آور است که چگونه با هدایت و فضل خداوند، باتلاق هایی که یک عمر را می بلعند و برای انسان حاصلی نمی دهند، در مدت کمی پیموده شدند و با حاصل های بسیار، میان بُرهای مفیدی را فراهم آوردند، تا آنجا که شاید سریع ترین نوع روش مطالعه همراه با خلاصه گیری ها و تجزیه و تحلیل ها توشه ی بسیار غنی و سرشاری را برای دوره های فعلی من آماده ساخت. مطالعه ی بیش از دویست هزار صفحه از ادبیات در مدت زمان کوتاهی، بیشتر از آن جهت برایم ضروری بود که احساس می کردم دانشمندان و ادیبان شرق و غرب، ذهن انسان گرفتار جنگ و سرگشته ی ماشین و سرعت را با ادبیات تغذیه می کنند و اساس نفی خدا و نفی مذهب و نفی رسالت و وحی و معاد در میان طنزها و تمسخرها و یا تجزیه و تحلیل هایی از درد و رنج در انسان و ظلم و ستم در جامعه و تفاوت و تبعیض در آفرینش ریخته می شود.
مرحوم صفایی در ادامه ی این مطلب آورده است: حرف های کافکا و هدایت و تحلیل های پوچ گرای غربی و آمریکای لاتینی و طرح های نواگزیستانسیالیستی و مارکسیسمی، تلفیقی از این همه را باید از زبان ادبیات می شنیدی و جواب می گفتی. پسرم! می بینی که چقدر کار پیش رو داریم، ولی هنوز بازی و سرگرمی قسمت زیادی از ذهن و وقت شما را به خود گرفته. من شماتت و ملامتت نمی کنم، ولی در مقایسه می بینیم که این کوتاهی ها هست؛ چه در تحصیل فقه، چه در معاشرت و چه در مطالعات.
ایشان در این یک صفحه از کتاب که برای شما قرائت کردم، به صراحت دلیل روی آوردن به ادبیات را مشخص می کند. در واقع از سر ذوق زدگی و تفنن به مطالعه ی ادبیات و نقد ادبیات، به این حوزه روی نیاورده است. انگیزه ی اصلی ایشان را می توان مبارزه با نفی کلی آموزه های مذهبی و دینی در ادبیات کشورهای مختلف جهان که از طریق ترجمه ی آن ها به جامعه منتقل می شد، دانست. در واقع شاید برای تسلط بر این شبهه افکنی ها و مخالفت ها با دین، ضروری می دید که این ادبیات را مطالعه کرده و تسلط پیدا کند تا هم بتواند پاسخگو باشد و هم به نوعی به دغدغه های ذهن خویش، پاسخ گوید.
در بخش دیگری از این کتاب، ایشان می گوید: شاید 13 ساله بودم که داستان های صادق هدایت را تمام کردم؛ داستان هایی که درد و رنج انسان را مشخص می ساخت و پوچی و بن بست او را نشان می داد که چگونه این سگ ولگرد به دنبال شهوت های وسوسه انگیز به حیرت های مرگ آور و ذلت های مستمر می رسد و چگونه این انسانی که جز شهوت، مایه ای ندارد، ناتوان می شود (اشاره به بوف کور) و به مشروب و مخدر روی می آورد و دچار کابوس ها می شود و چگونه این انسان در شب عروسی خواهر کوچک ترش با زخم زبان مادرش به دنبال مرگ در زیر حوض های رو بسته ی قدیمی می رود و حتی پس از سه چهار روز کسی از احوالش نمی پرسد و چگونه این انسان در کنار امانت داری و لوطی گری خودش (اشاره به داش آکُل) همراه عشق سوزان مریم با دشنه ی کاکا رستمی مجازات می شود. شاید برای تو تعجب آور باشد که این فکرهای مهاجم چگونه مهار شده بود و تنها این طرح ها و تصورها در دل من مشکلی ایجاد نمی کرد که حتی راه حل های اخلاق عقلی و منهای مذهب هدایت که در همین داش آکُل و شب های ورامین آمده بود چنگی به دل نمی زد و نه اشکال و نه جواب، هیچ کدام رنگی نداشت که انسان همراه بینش دیگری بود و با چشم دیگری که می دید درد و رنج عامل حرکت است و ظلم و ستم علامت آزادی و زمینه ی مبارزه و تفاوت ها ملاک افتخار نیست و این اخلاق عقلی و منهای خدا، آیینه داریست در شهر کوران. به گفته ی حافظ، آنجا که بصر نیست چه خوبی و چه زشتی. آنجا که نور خدا نیست و دنیا تاریک است، در تاریکی خوبی و بدی چه تفاوتی دارد و شعار خوبی کن، چون خوبی خوب است چه مفهومی می تواند داشته باشد؟ این حرف ها دروغ های مقدسی هستند که پس از عصیان بر مقدسات، روشنفکر آن روزگار را به انضباط زنجیر می کردند و معطل می ساختند.
این دلیل عمده ی رویکرد ایشان به ادبیات است و گرنه تعلق خاطر به معنای تفنن و گذران وقت در رویکرد ایشان نبوده و حتی در مقدمه ی کتاب ذهنیت و زاویه ی دید، در صفحه ۹ ایشان اشاره می کند که با هجوم علم و صنعت و ظهور انقلاب ها، مبارزه ای که آغاز شده بود و مذهب آن را آغاز کرده بود، علیه مذهب بطور گسترده جا افتاد و این بار مبارزه به محکمه ها و سخنرانی ها و نوشته های علمی و فلسفی و کلامی محدود نشد؛ به ادبیات کشید تا بتواند زنجیر مذهب و خرافه و ارتجاع را از دست و پای توده ی مردم باز کند. از چند نویسنده ی مذهبی که بگذریم (که ایشان اشاره می کند به ویکتور هوگو در آثارش و اینیاتسیو سیلونه در کتاب دانه ی زیر برف و ماجرای پیشوای شهید) بطور کلی نویسندگان غربی و شرقی ضد مذهب و یا لامذهب بودند و در آزادی الحادی زندگی می کردند و زندگی ای را طرح می ریختند و یا به نوعی عدالت انسانی و حتی عرفان آزاد و اخلاق عقلی روی می آوردند و از مذهب بودایی و ودایی الهام می گرفتند که بعنوان نمونه ایشان به آثار نیکوس کازانتزاکیس و هرمان هسه و کارلوس کاستاندا اشاره می کنند. با این رویکرد است که ایشان به ادبیات و نقد و بررسی ادبیات روی می آورد، یعنی بررسی ادبیات و ورود ایشان در نقد هنر دقیقاً در راستای آن طرح کلی ای که ایشان از دین دارد، هست؛ که اگر به این بخش نمی پرداخت، به گونه ای شاید آن طرح کلی ناقص می ماند.
ایشان که خود سالک بودند، نظرات تربیتی جدی و عمیقی دارند که در بسیاری از کتاب هایشان به آن ها پرداخته اند. رابطه ی بین هنر و تربیت در نظر ایشان چگونه بود؟ آیا هنر را به این منظور که نقش تربیتی در هنرمند و هنردوست دارد، بررسی می کردند؟
اولین تحلیل ایشان از ادبیات و هنر، حدود چهل سال پیش (سال ۵۴) در نوشته ای بروز پیدا کرده که درباره ی تحلیل تاریخ معاصر ایران است. البته این نوشته سال ۸۷ چاپ شده است، اما ایشان در تحلیل تاریخ معاصر ایران در آن زمان، اشاره می کند به این که استعمارگران چه خواب هایی برای جامعه ی ایرانی دیده بودند. در بخشی از این متن آمده است: آن ها (اشاره به استعمارگران، اروپائیان و غربی ها) برای این که به جامعه ای مسلط شوند و آن را به سوی خود بکشانند، با تمام توده و اکثریت تابع کاری نداشتند بلکه بر روی اقلیتش کار کردند؛ اقلیتی که توده را از درون پوک و آن ها را آماده ی بهره برداری می کردند. این ها شخصیت جامعه را می شکستند و غرب را بزرگ می کردند و در نتیجه غرب زدگی پیش می آمد و دروازه ها باز می شد. این ها عقل را می کوبیدند و در نتیجه غریزه حاکم می شد. این ها مذهب را بطور غیرمستقیم طرد و عامل انحطاط معرفی می کردند و در نتیجه مکتب ها سبز می شدند و برای اجرای این مقاصد از زبان هنر استفاده می کردند و از دریچه ی ناخود آگاه ذهن آدمی وارد می شدند و او را در سنگر خویش به گلوله می بستند. اقلیت هایی که به وسیله ی قدرت های خارجی خریداری شدند و یا هنرمندانی که فقط به خاطر پیشرفت جامعه و اصلاح وضع ما از غرب توصیف کردند و شرق را کوبیدند، همه از کسانی بودند که به این شست و شوی مغزی کمک و توده را آماده و پذیرای استعمار کردند. هنرمندانی از قبیل آخوندزاده و حتی صادق هدایت و رهبرانی در حد سیدجمال و دستیارانش، همه از کسانی هستند که نتیجه ی کارشان خوراک استعمار و کوشش هایشان نصیب غرب شد. این اولین بروز تحلیل ایشان از ادبیات و هنر است.
در صفحات ۱۶ و ۱۷ کتاب استاد و درس تحت عنوان جریان هنر، در تحلیل جریان هنر می گویند: دو جریان در هنر هست؛ یکی جریان هنر در هنرمند است. یکی جریان هنر در تاریخ است. درباره ی جریان هنر در هنرمند می فرمایند که رضایت به آنچه که هست و قناعت به وضع موجود، هنر را می کُشد و ریشه ی آن را می خشکاند. کسی که از وضعش راضی شد، هنرمند نمی شود. نارضایتی یعنی بیشتر و بهتر را خواستن، سنگ اول ساختمان هنر است و بدون این خواست بیشتر و بهتر، هنر مفهومی ندارد. لااقل این نارضایتی می تواند از گذشت زمان و سرعت آن باشد. محافظه کارترین هنرمندها را همین احساس از گذشت زمان و شتاب عمر و گذرای لحظه های وصل و کوتاهی عمر بیدار و عمر بهار و عمر گل و لحظه های شاد و محبوب، به سخن واداشته است و به خلق یک اثر ادبی کشانده است. در حالی که روح های بزرگ تر از هستی در هنرمندهای بزرگ تر، آن ها را از این تنگناها بیزار کرده و شوق پرواز و عشق به رفتن را در آن ها ریخته است که غم غربت و غم تنهایی و احساس رحیل و کوچ و پائیز در بدوی ترین شعرهای عامیانه تا پخته ترین آن ها؛ از چهارپاره های باباطاهر و فائز دشتستانی نمودار است، تا می رسیم به اوج حافظ و معراج مولوی که دستار از سر افکنده و شور دیگری آورده اند و پیرانه سر عاشق و دیوانه شده اند.
ایشان در همان صفحه ی ۱۷ اشاره می کنند که آنجا که آن سوخته می گوید: به صحرا رفتم، عشق باریده بود چندان که پایم در عشق فرو می رفت، او تخیل نمی کند؛ استعاره و کنایه نمی آورد. به سادگی از آنچه که یافته و احساس کرده، حرف می زند. آنجا که تو بدون شکایت می گویی به خیابان رفتم، باران باریده بود و پاهایم در آب فرور فت، مگر داری با خیال کار می کنی و استعاره و کنایه می آوری؟! تو با سادگی حرف می زنی و این سوخته هم با سادگی می گوید، اما این گفته برای تو که نمی فهمی اگر دروغ نباشد، مجاز و استعاره و تشبیه است در حالی که راستی این بارش عشق و محبت خدا را می بیند و به راستی که نه تا پا، که تا سر در این بارش رحمت و عشق غرق شده است.
جمع بندی می کنم؛ در صفحه ی ۱۸ این کتاب آمده است: همان طور که طلب، به تمرکز و حساسیت و شعور می رسد و زبان هنر شکل می گیرد، همین طور این طلب به حرکت، به قرب، به لقاء و به شهود می رسد و روح و احساس هنر شکل می گیرد که در این جریان، حساسیت و شعور، زبان هنر را و قرب شهود و احساس و روح هنر را می سازد و این شهود چیزی جدا از استدلال و تجربه است و همین است که هنر در زبان و در احساس از علم و فلسفه جدا می شود و به عرفان گره می خورد و یا به چیزی که بر اساس شهود قرار بگیرد؛ چون استدلال و تجربه اگر کارسازی داشته باشد، در مراحل پیش از طلب و در دنیای آگاهی و معرفت باید به کار مشغول شود که طالب عاشق از ادراکات تجربی و استدلال های لازم سرشار است و این همه را در خود به عشق و طلب و احساس و عاطفه تبدیل کرده است و بال درآورده که طائر گلشن قدس است و مرغ باغ ملکوت و این بی ذوقی است که بخواهی این شهود را به تجربه بازگردانی و این احساس را با استدلال بیان کنی و شعر را با فلسفه گره بزنی و این ها را از هنر توقع داشته باشی.
مرحوم صفایی در صفحات ۲۴ و ۲۵ همین کتاب، بعد از طرح جریان هنر در تاریخ، می فرماید: هنر راهی در بن بست دارد، نه همچون ابزاری در دنیای موجود و به همین خاطر همیشه جادو، علم، فلسفه و هنر در کنار هم بوده اند، نه ادامه ی یکدیگر. جادوگر و دانشمند هر دو تسخیر می کنند، اما هنرمند از تسخیرها و تکرارهای خسته فرار می کند و با هنر، طرحی نو در می اندازد و نقبی به نور می زند و دریچه ای به سوی کوچه ی محبوب و روزنه ای به سوی دنیای بزرگ تر از امروز. تداوم جریان هنر تا امروز نشان می دهد که هنر در دست انسان همچون ابزار نبوده، بل پناهگاهی بوده برای انسان بزرگ تر از امروز و عظیم تر از تکرار.
در بخش دیگری از این کتاب در صفحه ی ۵۶ آورده است: آنچه که هنر را به وجود آورده و آن را تنوع بخشیده و برای آن سبک های گوناگون آفریده، زندگی و جریان تولید نیست، چون خود زندگی و تولید از این جا مایه می گیرند. آنچه که زندگی و تولید را به جریان انداخته، همان عامل مستقیم در خلقت هنر و تنوع هنرها و سبک های گوناگون هنریست. آنچه هنر را به وجود آورده، زندگی نیست که آرمان های بزرگ تر از زندگی است و این آرمان ها از ترکیب انسان مایه می گیرد و این ترکیب است که آزادی و انتخاب و بینش انسان را توضیح می دهد. در این دید، آزادی نتیجه ی شناخت نیست که شناخت و آگاهی عالی در انسان، نتیجه ی آزادی اوست؛ گرچه شناخت های تجربی و ادراکات حسی با همان رفلکس های شرطی توضیح می یابند. همین است که هنر همیشه جلودار زندگی است و گرنه به محافظه کاری و ابتذال کشیده می شود و شاید (این حرف اصلی شان است) سرّ عقب رفت هنر در زمینه ی مذهب های اصیل همین باشد. در اسلام، همراه جریان اصیل اسلام، هنر وسعتی ندارد، ولی در دایره ی جریان اشرافیت اعراب و همراه خستگی از تکرار، هنرهای معماری و مجسمه سازی و کنده کاری و موسیقی و رقص و شعر و داستان جلوه می کنند. در جریان اصیل مذهب، خود مذهب طراح است و همراه طرح و تقدیر آرزوهای بزرگ می تواند تحقق یابد و این است که تحرک جای هنر را می گیرد و تحرکات، تنوع ها را کنار می زند. در یک جمله، هنر در دست مذهب اصیل، طرح است و بدون آن، خود، طراح و جلودار عمل.
آخرین نکته درباره ی نقد داستان؛ ایشان در صفحه ی ۱۶ کتاب ذهنیت و زاویه ی دید، در نقد ادبیات می گویند: آنچه تا به حال آفریده ایم و عرضه کرده ایم، در همه ی عرصه ها نارساست. ادبیات کودکان با تمام خوبی ها هنوز فلسفه و نگاه مناسب خودش را ندارد. هنوز می خواهد به بچه های ما ایثار، فداکاری، تعاون، همدلی و اجتماعی بودن و در جمع فنا شدن را بیاموزد. هنوز می خواهد خوبی ها را غیرمستقیم به آن ها تحمیل کند، در صورتی که بچه ها تا به حرّیت، شخصیت و تفکر نرسیده باشند، در خوبی هایشان کور هستند و نمی دانند کجا و برای چه کسانی مایه بگذارند و نمی توانند از همت و نیروهایشان با حساب و کتاب خرج کنند و بی حساب خوبی کردن، خوب نیست که ارزش کارها به اندازه ی بینش و پشتوانه ی آن است، اما ادبیات بزرگسالان هم هنوز پس از 100 سال بالغ نشده؛ هنوز ادبیات اسلامی و غیراسلامی ما همراه تئوری جامع و اندیشه و فلسفه ی اصیلی نگردیده؛ هنوز زیبایی هستی و زیبایی برخوردها و زیبایی دستگیری ها و مبارزه ها را نمی شناسد؛ هنوز نمی داند چه کسی را باید سرزنش کند و چه کسی را باید محکوم کند؛ مجرم یا محیط یا خانواده یا فرهنگ یا آسمان یا سرنوشت را؛ هنوز نمی داند که چگونه بدی ها را با چه ترکیبی تبدیل کند و با چه برخورد مناسبی موقعیت های نامناسب را بارور سازد. هنوز نمی داند که چگونه درگیری و مبارزه را از بن بست نجات دهد و مبارزان را فقط با اشک یا تشویق و تعظیم تاریخی پاداش ندهد. هنوز هنرمند ما چشمی ندارد که بتواند زیبایی و جمال را در تمام هستی حتی همراه درد و رنج بشناسد و بتواند زیبایی برخورد را در هر موقعیت مطلوب و نامطلوب در موضع گیری مناسب نشان دهد و بتواند زیبایی درگیری و مبارزه را با آمادگی و انتظار در خویش و نفوذ و پراکنده سازی دشمن و قیام و استقامت سبز و خون سرخش شهادت دهد؛ همین زمینه های نیازمند و کمبودهای گسترده است که دارد تمام آن هایی را که دردی و احساسی و شعوری و شهودی دارند به خود می خواند که مگر در سرزمین دست هایشان چیزی بکارند و از دست های سبزشان یاری بگیرند وگرنه دست های خالی حتی در هنگام اضطرار و با تمامی سوز و اشتیاق، حاصلی جز همین صد سال پراکنده جمع نمی کند.
شاید این که هنرمندان مختلف در زمینه های مختلف از شاعر، نویسنده، فیلمساز، فیلمنامه نویس و ... به ایشان جذب می شوند، به خاطر این است که غیر از سلوک شخصی و رفتاری که از ایشان دیدند، در قالب یک روحانی فردی را می بینند که نسبت به فرضیه های هنری حرف دارد و حتی ناقد فرضیه های هنری امثال تولستوی در «هنر چیست؟» و دکتر امیرحسین آریان پور در «جامعه شناسی هنر» است و نه تنها آن ها را نقد می کند بلکه برای آن فرضیه ها جایگزینی هم دارد و آرمانی را هم برای آن تصور می کند؛ چه در زمان حیاتش و چه حال که با آثار ایشان روبه رو می شوند، نمی توانند به راحتی از این نوشته ها و گفته ها دست بردارند و خودشان را کنار بکشند.
منبع: فرهنگ سدید
مطالب مرتبط
![Share](/sites/all/modules/addtoany/images/share_save_171_16.png)