تبیین ادعای متکلمان
بیشتر متکلّمین معاد را علاوه بر بُعد روحانی، مشتمل بر بازگشت دوباره انسان به عالم ماده مي دانند و قائلند که آیات و روایات در این معنی بسیار روشن و این امر از ضروریات دین است. یکی از آیات مورد استدلال ایشان، داستان زنده شدن مرغان به دست حضرت ابراهیم عليه السلام است.
آیه شریفه، نسبت به این ادعا بی ارتباط است و ادعای صراحت، با مشکلات گوناگونی روبه رو است. مهمترین اشکال این که آیه شریفه، کیفیت زنده کردن را بیان مي کند نه زنده شدن و در واقع حضرت ابراهیم عليه السلام در این داستان، مظهر اسم «المحیی» خداوند قرار گرفته است.
در کتاب « معاد؛ سلسله دروس استاد سیّد جعفر سیّدان » ضمن بیان آیات صریح در معاد جسمانی/ آیه چهارم در معاد جسمانی آمده است :
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن قَالَ بَلَى وَلَكِن لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِّنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (البقره ۲ :۲۶۰)
«و (به خاطر بیاور) هنگامی را که ابراهیم گفت: «خدایا به من نشان بده چگونه مردگان را زنده مي کنی؟ فرمود: مگر ایمان نیاورده ای؟ عرض کرد: آری، ولی مي خواهم قلبم آرامش یابد. فرمود: در این صورت چهار نوع از مرغان را انتخاب کن و آنها را (پس از ذبح) قطعه قطعه کن (و در هم بیامیز) سپس بر هر کوهی، قسمتی از آن را قرار بده، بعد آنها را بخوان، به سرعت به سوی تو مي آیند و بدان خداوند قادر و حکیم است (هم از ذرات بدن مردگان آگاه است و هم توانایی بر جمع آنها دارد».
در این آیه نیز کیفیّت حشر، به صورت مجسّم و تصویری نمایش داده شده است حضرت ابراهیم عليه السلام به امر خداوند تعالی چهار پرنده را در هم کوبید و چهار قسمت کرد و بر چهار قلّه کوه گذاشت و به دستور خداوند آنها را فرا خواند. در این هنگام، دید اجزای مخلوط شده از یکدیگر جدا گردیده و سپس جذب هم شدند، به گونه ای که آن چهار پرنده دوباره ساخته شدند. و بدین قرار، خدا به ابراهیم عليه السلام آموخت: همانطور که اجزای پراکنده این پرندگان را بعد از مخلوط شدن و متفرّق شدنشان جمع آوری کردیم، پس اجزای پراکنده انسان ها را نیز جمع خواهیم کرد. آیا این در معاد جسمانی صریح نیست؟».
پیش از نقد، ابتدا باید اصول و پایه های استدلال توضیح داده شود. این استدلال در گرو پذیرش امور زیر است:
- ۱. مراد از «الموتی» در آیه شریفه، انسان هایی است که پیش از این، زنده بوده و سپس مرده اند و حضرت ابراهیم علیه السلام از زنده شدن دوباره ایشان مي پرسد.
- ۲. مراد از إحیای موتی در این آیه شریفه، زنده کردن دوباره مردگان در قیامت است، نه زنده کردن در دنیا که رجعت است.
- ۳. مراد از «كَيفَ تُحيِ المَوتي» پرسش از کیفیت زنده شدن مردگان است، نه کیفیت زنده کردن ایشان.
- ۴. مراد از «فَصُرهنّ إليكَ ثُمَّ اجعل عَلي كُلُّ مِنهُنَّ جُزءاً» این است که پرنده ها را قطعه قطعه کن، با هم مخلوط کن و هر بخشی را بر سر کوهی بگذار.
- ۵. وجه شبه اتفاقی که برای حضرت ابراهیم علیه السلام پیش آمده با احیای مردگان در قیامت، در جهت جمع اجزای مادّی و متفرّقه و عود روح به آنهاست.
اگر آیه شریفه در همه این مراحل پنج گانه صریح باشد، مي توان ادّعا کرد که دلالت آیه بر معاد جسمانی و بازگشت روح به اجسام مادیّه متفرّقه صراحت دارد وگرنه ادّعای صراحت توجیهی نخواهد داشت.
نقد و بررسی
یادآوری مي شود که روش صحیح فهم آیات قرآن، تدّبر است. باید نسبت به الفاظ قرآن با دیده تفکر و تدبر نگریست و به نکات و ظرائف آن توجه کرد. ملاک و معیار در فهم صحیح، ظهورات الفظ قرآن پس از فحص از «مایتحمل القرنیّة» است و قضاوت های از پیش تعیین شده را نمي توان در تفسیر دخالت داد.
بررسی مراحل پنج گانه استدلال بدین قرار است:
الف. «موتی» به معنای مردگانی که پیش از این زنده بوده اند؟
آیه شریفه، صراحتی در این مساله ندارد. زیرا در زبان قرآن، میّت هم به کسی که زنده بوده و سپس مرده است اطلاق مي شود و هم به کس که هنوز طعم حیات را نچشیده است: «كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ» (البقره ۲: ۲۸) «چگونه به خداوند کافر مي شوید؟! در حالی که شما مردگان (و اجسام بی روحی) بودید، و او شما را زنده کرد و سپس شما را مي میراند و بار دیگر شما را زنده مي کند سپس به سوی او بازگردانده مي شوید. (بنابراین نه زندگی شما و نه مرگتان از شماست؛ آنچه دارید از خداست).»
بر اساس برخی گفته ها، هر دو استعمال، حقیقت است و بر اساس برخی دیگر استعمال دوّم مجاز و خلاف ظاهر است و در هر صورت صراحتی در کار نیست.
بنابراین احتمال دارد پرسش حضرت ابراهیم عليه السلام از احیا و زنده کردن اولیه انسان ها باشد که درسوره بقره بدان اشاره شده است نه احیای در قیامت.
سیاق آیات نیز درباره مطلق احیاست، چرا که آیه به همراه دو آیه پیش پیرامون احیا و اماته صحبت مي کنند و در آیه اوّل، احیای پیش از اماته آمده است:
(...قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ...)؛ «ابراهیم گفت: خدای من آن کسی است که زنده مي کند و مي میراند»و ظاهر تقدیم «یحیی» زنده کردن ابتدایی ونه زنده کردن پس از مردن است. به ویژه که خصم حضرت ابراهیم عليه السلام در این آیه فقط به زنده کردن ابتدایی معترف بوده است، نه احیای در قیامت و پس از مرگ.
ب. آیه و احیا در قیامت
اگر بپذیریم که ظاهر لفظ «الموتی» به معنای کسانی است که زنده بوده اند و سپس مرده اند، باز هم آیه دلالتی بر اینکه درخواست حضرت ابراهیم (علیه السلام) ناظر به زنده کردن در قیامت بوده است نخواهد داشت.
توضیح اینکه، احیای موتی به معنای کسانی است که پیش از مرگ زنده بوده اند در قرآن کریم بر سه نوع است:
- ۱. زنده کردن مرده در عالم دنیا که از آن به «رجعت» تعبیر مي شود.
- (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللّهُ مُوتُواْ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ...)؛ «آیا ندیدی جمعیتی را که از ترس مرگ، از خانه های خود گریختند؟ و آنان هزارها نفر بودند (که به بهانه بیماری طاعون، از شرکت در میدان جهاد خود داری نمودند) خداوند به آنها گفت: بمیرید(و به همان بیماری، که آن را بهانه قرار داده بودند مردند) سپس خدا آنها را زنده کرد (و ماجرای زندگی آنها را درس عبرتی برای آیندگان قرار داد».
- (وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي... أُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللّهِ).
- ۲.زنده کردن در عالم قبر که نمونه های آن پیش از این گذشت.
- ۳.زنده کردن در عالم قیامت
در آیه شریفه محل بحث، احتمال سه وجه مي رود و هیچ تصریحی یا ظهور لفظی نسبت به هیچ احتمالی وجود ندارد.
اگر گفته شود از اطلاق احیای موتی در آیه، روشن مي شود چگونگی زنده کردن درقیامت و رجعت یکسان است وگرنه باید حضرت ابراهیم (عليه السلام) که درخواست مشاهده چگونگی زنده کردن را نموده اند، کلام خود را قید مي زدند.
در پاسخ خواهیم گفت با توجه به اینکه احیای موتی درباره زنده کردن برزخی نیز به کار مي رود نمي توان چنین استفاده ای کرد، چرا که چگونگی حیات برزخی با حیات در رجعت به طور کامل متفاوت است. بنابراین در آیه صراحتی وجود ندارد بلکه ممکن است پرسش ابراهیم (علیه السلام) احیاء در دنیا باشد که در امم سالفه نیز بوده است و یا مراد مطلق حقیقت احیاء باشد که جامع بین اقسام سه گانه است.
ج - ناظر بودن آیه به کیفیت زنده شدن
سوّمین و مهم ترین اصل و پایه در استدلال به آیه شریفه اینکه مراد حضرت ابراهیم عليه السلام پرسش از کیفیت زنده شدن است نه زنده کردن ولی ظاهر قرآن کریم با این ادعا مخالف است و دلالت دارد که هدف حضرت ابراهیم عليه السلام مشاهده چگونگی صدور احیا ان هم توسط علت مادی که اجزای بدن مرده است، تا اینکه گفته شود: در این آیه، از خداوند است نه چگونگی وقوع آن بر اجزای مادی. درخواست حضرت ابراهیم عليه السلام ادراک نحوه صدور حیات از علت فاعلی و به تعبیر قرآن احیاست، نه نحوه پذیرش چگونگی زنده شدن مردگان را با دستوری که به حضرت ابراهیم عليه السلام داده شده است، به طور صریح مشخص و بیان شده است که خداوند اجزای مرده از هم پاشیده و مخلوط شده را جمع نمود. آیه در این مسأله نه صریح است و نه ظاهر، بلکه با اندکی تدبر روشن مي شود که ظهور در معنای دیگری دارد و قرینه های متعدّدی بر این جهت وجود دارد که در اینجا به فهرستی از آن اشاره مي شود و تفضیل و توضیح آن را مي توان با مراجعه به تفسیرشریف «المیزان» و با تعمق و تدبّر بیشتر به دست آورد:
۱ - در آیه شریفه، پرسش حضرت ابراهیم عليه السلام با (كَيفَ تُحيِ المَوتَي) بیان شده و تُحیی فعل مضارع معلوم فرد مخاطب از باب افعال است که بر صدور فعل از فاعل دلالت مي کند و اگر مراد ایشان بیان کیفیت زنده شدن مردگان بود،باید با تُحیَی(مجهول باب افعال)و با تَحیی(معلوم ثلاثی مجرد) به کار مي رفت. جالب اینکه اگرچه بین این سه صیغه از جهت کتابت هیچ تفاوتی نیست و اعراب «الموتی» نیز تقدیری و رفع و نصب آن یکسان است؛ ولی همه قرّاء «تُحیِ المَوتَی» قرائت نموده اند .
با توجه به اینکه مي دانیم کتاب الله بر اساس حکمت است، در مي یابیم که غرض، مشاهده کیفیّت صدور حیات بوده است، به عبارت دیگر زنده کردن، نه وقوع آن، زنده شدن .
۲ - به اقتضای حکمت، باید پاسخی که خداوند به حضرت ابراهیم عليه السلام داده است با درخواست ایشان هماهنگ باشد و زائد و ناقص نباشد. اگر پرسش از کیفیت زنده شدن موجودات بود وجهی نداشت که زنده شدن پرندگان به دست حضرت ابراهیم عليه السلام انجام شود بلکه کافی بود خداوند پرندگان را در برابر دیدگان حضرت ابراهیم عليه السلام زنده کند. ولی خدوند مي فرماید: «ثمَّ ادعُهُنَّ يَأتِينَكَ سَعياً» صدور فعل را به عهده حضرت ابراهیم عليه السلام قرار مي دهد.
۳ - اگر پرسش حضرت ابراهیم عليه السلام این بود که «چگونه اجزای مادی متفرّق با هم جمع شده و به یک موجود تبدیل مي شوند؟» بر اساس روش قرآن مجید باید در پایان آیه، نظیر آیه قبل ...أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ مي آمد که نشان گر تساوی نسبت اشیای مختلف با خداوند از حیث قدرت است ولی آیه محل بحث، ختم آیه چنین است: «...وَاعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ» که دلالت بر کمال مبدأ فاعلی مي کند.
۴ - این آیه و دو آیه پیش از آن، آیات۲۵۸و۲۵۹ سوره بقره هر سه به عنوان نمونه هایی برای آیه ۲۵۶ مي باشند: «اللّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُواْ يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّوُرِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ أَوْلِيَآؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ»؛ خداوند سرپرست کسانی است که ایمان آورده اند، آنان را از تاریکی ها به سوی نور بیرون مي برد. (اما)کسانی که کافر شدند،اولیای آنها طاغوت ها هستند که آنها را از نور به سوی ظلمت ها بیرون مي برند آنها اهل آتش اند و همیشه در آن خواهند ماند».
سیاق آیات، اقتضا مي کند که هر آیه درجه و مرتبه ای از هدایت و اخراج به نور را بیان مي کند؛ بر این اساس باید آیه محل بحث، دربردارنده حقیقت و واقعیتی برتر از آیات قبل باشد و اگر آیه شریفه با تفسیر مشهور تبیین شود درخواست مشاهده زنده شدن و نه زنده کردن، تفاوتی با آیه پیش نخواهد داشت.
۵ - اگر پرسش حضرت ابراهیم عليه السلام از چگونگی زنده شدن مردگان بود، حکمت قرآن اقتضا مي کرد، در نقل ماجرا بر کیفیت زنده شدن مرغان تکیه کند و چگونگی آن را بگوید تا کسانی که این داستان را مي خوانند از نحوه زنده شدن مرغان آگاه شوند، ولی در آیه از این مساله سخنی به میان نیامده و آنچه در سخنان مستدلّین به آیه آمده است، مطالبی است که در روایات در بیان جوانب و اطراف داستان ذکر شده است.
آنچه خداوند متعال در پاسخ درخواست حضرت ابراهیم عليه السلام نقل مي کند:
- ۱. (فَخُذ أَربَعَة منَ الطَّيرِ)؛
- ۲. (فصُرهُنَّ)؛
- ۳. (ثم اجعل عَلَي كُلِّ جَبَلٍ منهنَ جزءاً)؛
- ۴. (ثُمَّ ادّعُهُنَّ)؛
- ۵. (يَأتِينَكَ سَعياً).
سه بخش اول، مربوط به مراحل پیش از زنده شدن مرغان است، بخش چهارم حیات بخشیدن توسط ابراهیم عليه السلام با دعوت آن حضرت است و بخش پنجم به بیان امتثال امر مرغان مي پردازد و هیچ سخنی از جمع اجزای مرده از هم پاشیده مخلوط شده با سایر اجزا وجود ندارد.
با توجه به روایاتی که بر اساس آن حضرت ابراهیم عليه السلام موظف به تکه تکه کردن مرغان و مخلوط نمودن آنها بوده است، در مي یابیم که اجزای پراکنده حتماً جمع شده اند. ولی آیه بر این نکته پافشاری ندارد و اگر محور درخواست حضرت چنین بود حکمت اقتضا مي کرد که به عنوان مثال گفته شود: «ادّعُهُنَّ تَجتَمِع أجزاوهُنَّ وَتَلتَصق بَعضُها بِبَعضٍ و یَأتینکَ سَعیِا»
گذشته از اینکه طبق تفسیر مشهور، پرسش حضرت از دیدن چگونگی زنده شدن است ولی آیه قرآن حتی به التزام نیز بر این دیدن دلالت نمي کند.
توضیح اینکه آیه شریفه مي فرماید«يَأْتينَکَ سَعْياً» وضمیر«ن» در این فعل به پرندگان باز مي گردد و ظاهرش این است که اجزای متفرقه در بالای کوه با هم ترکیب مي شوند، پرنده ای در دور دست تشکیل مي شود و آنگاه پرنده با سرعت به سوی حضرت ابراهیم عليه السلام مي آید و در نتیجه حضرت ابراهیم تنها زنده کردن را دیده اند، نه چگونگی ان را. در حالی که پرسش حضرت «أرنی احیاءک الموتی» نبود، بلکه «کیف تُحی الموتی» بود.
۶ - ظاهر روایات رسیده از اهل بیت عليهم السلام نیز همچون آیه قرآن این است که حضرت دیدن احیا را درخواست کرده بود، نه مشاهده زنده شدن را و مرغان کشته شده نیز به دست هم ایشان زنده شدند.
۷ - ظاهر برخی روایات این است که حضرت ابراهیم عليه السلام در زمان درخواست مقامي بسیار عالی داشته اند و شأن آن پیامبر والاتر از آن است که با وجود یقین به زنده شدن مردگان به معنای جمع شدن اجزای پراکنده ایشان، طبق ادّعای مستدلین به این آیه، تقاضا کند که صحنه جمع شدن این اجزای پراکنده را نیز ببیند.
مناسب با حال ابراهیم عليه السلام این است که از خداوند تقاضا کند که او را مظهر اسم «المُحیی» خداوند قرار دهد و خود در افاضه حیات بر مردگان واسطه شود.
نگاهی به روایات
۱ - عن أبی عبدالله عليه السلام :« هَذِهِ آيَةٌ مُتَشَابِهَةٌ مَعْنَاهَا أَنَّهُ سَأَلَ عَنِ الْكَيْفِيَّةِ وَ الْكَيْفِيَّةُ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَتَى لَمْ يَعْلَمْهَا الْعَالِمُ لَمْ يَلْحَقْهُ عَيْبٌ وَ لَا عَرَضَ فِي تَوْحِيدِه نقصٌ...» .
ظهور این حدیث در این است که- چنانچه گذشت- پرسش از چگونگی فعل خداوند است نه کیفیت قبول اثر.
۲ - عن أبی الحسن الرضا عليه السلام: « إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى كَانَ أَوْحَى إِلَى إِبْرَاهِيمَ عليه السلام أَنِّي مُتَّخِذٌ مِنْ عِبَادِي خَلِيلاً إِنْ سَأَلَنِي إِحْيَاءَ الْمَوْتَى أَجَبْتُهُ فَوَقَعَ فِي نَفْسِ إِبْرَاهِيمَ عليه السلام أَنَّهُ ذَلِكَ الْخَلِيلُ فَقَالَ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي عَلَى الْخُلَّةِ »
از این حدیث برداشت مي شود که حضرت ابراهیم عليه السلام در زمان این داستان، در مقام خُلت بوده و بر اساس برخی روایات، این مقام پس از نبوت و رسالت و پیش از امامت بوده است.حضرت ابراهیم عليه السلام خلیل الله نامیده شده، چرا که عالم به اسرار الهی بوده ، بنابراین- چنان که علامه طباطبایی اشاره کرد - شأن حضرت بسیار والاتر از درخواستی است که مشهور مفسرین به ایشان نسبت داده اند.
۳ - در ذیل روایت گذشته و برخی دیگر از روایات آمده است که مرغان پس از زنده شدن به حضرت عرض کردند: « يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَحْيَيْتَنَا أَحْيَاكَ اللَّهُ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ عليه السلام بَلِ اللَّهُ يُحْيِي وَ يُمِيتُ » .
از این گونه روایات دانسته مي شود که فعل احیاء از حضرت ابراهیم عليه السلام سر زده بود است نه اینکه ایشان تنها ندایی داده باشد و در سلسله علل، افاضه حیات نباشد. به قرینه، حقیقت درخواست ایشان نیز معلوم مي شود. افزون بر این، خطاب با «یا نبی الله» مؤید مقام بلند آن حضرت در زمان وقوع این حادثه است.
۴ - تنها روایتی که شایداز آن برداشت کرد که پرسش حضرت ابراهیم عليه السلام درباره ی چگونگی زنده شدن اجزای متفرقه است روایت ابوبصیر از امام صادق عليه السلام است که سه گونه در تفسیر عیاشی، تفسیر قمی، روضه کافی و علل الشرائع نقل شده است و برخی از طرق نقل آن نیز قابل اعتماد است. متن حدیث آن گونه که تفسیر قمي آورده چنین است:
«أبی عن أبی عمیر عن أبی أیوب عن أبی بصیر عن أبی عبدالله عليه السلام: إنّ ابراهیم نَظَر إلی جِیفَه عَلی سَاحِلِ البَحرِ تَأکُلَها سِباعَ البحر ثُمَّ یُثبُ السِّباع بَعضُها عَلی بَعضٍ فَیاکُلُ بعضُها بَعضاً فَتَعَّجبَ ابراهیم عليه السلام فقال: أرنی کیف تُحی الموتی» .
به دلیل وجود واژه «أکل» در این روایت، عده ای مانند مرحوم علامه مجلسی تصور کرده اند که شبهه حضرت ابراهیم همان شبهه معروف به آکل و مأکول بوده است و وی از چگونگی زنده شدن مردگان پرسش کرده و خواسته بداند چگونه زنده مي شوند، تا مشکل آکل و مأکول پیش نیاید.
این تصور نادرست است و برای فهم صحیح این روایت باید به نکاتی توجه کرد:
الف - این تنها یک روایت است که به طرق مختلف نقل شده است، از این رو نباید تصور کرد که روایات بسیاری در این باره وجود دارد .
ب - از نظر حدیث شناسی، در این موارد قابل اطمینان بودن روایات به مقدار مورد اتفاق آنهاست و به خصوصیات روایات نمي توان اعتماد کرد، به ویژه با ظرافت بحث و فضای فکری روات حدیث که آغشته به شبهه آکل و ماکول بوده است.
ج - با توجه به آنچه در مباحث پیشین گذشت، پرسش از زنده کردن بوده است نه زنده شدن و بنابراین ظهور آیه شریفه بر روایت مخالف آن مقدم است.
د - درخواست حضرت هرگز پاسخ به شبهه آکل و ماکول نیست، زیرا پاسخ دریافت شده است چنین نیست. در این شبهه پرسش این است که اگر جزئی از شخصی به بدن دیگری پیوست در حشر با کدام یک محشور مي شود؟ ولی در داستان حضرت ابراهیم عليه السلام اجزای پرندگان تنها مخلوط شدند نه اینکه جزئی مشترک بین دو پرنده باشد. به همین جهت هیچ یک از پاسخ های شبهه آکل و ماکول در این آیه نیامده است .
ه - از تأمل در همین رویات نیز برداشت مي شود که غرض آنچه نقل شد نیست زیرا در نقل عیاشی و علل الشرائع صدر روایت به این شکل است:
قال أبوعبدالله عليه السلام: «لما أري إبراهيم مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رأى رجلا يزني فدعا عليه فمات، ثم رأى آخر فدعا عليه فمات حتى رأى ثلاثة فدعا عليهم فماتوا، فأوحى الله إليه أن يا إبراهيم إن دعوتك مجابة فلا تدع على عبادي، فإني لو شئت لم أخلقهم... ثم التفت فرأى جيفة على ساحل البحر»
در این روایت دو نکته وجود دارد:
الف - این حوادث پس از این بوده که خداوند ملکوت اشیاء را به ابراهیم نشان داده است و ملکوت اشیا همان حقیقت و باطن آنهاست که در احیاو اماته واسطه قرار مي گیرد. در سوره «یس» پس از اینکه قدرت خداوند را بر احیا بیان مي کند، مي فرماید: فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ « پس منزه است خداوندی که مالکیت و حاکمیت همه چیز در دست اوست، و (همگی) به سوی او باز مي گردید».
بنابراین ماجرا در زمانی بوده که حضرت، مقام والایی یافته بودند، در ادامه روایت نیز در توضیح درخواست حضرت مي فرماید:«حتی أری هذا کما رأیت الأشیا کلّها»که باز نشان گر مقام ابراهیم عليه السلام است.
ب - حضرت پس از دیدن ملکوت اشیا، به مقامي رسیده اند که نفس مبارک ایشان در موجودات عالم تأثیر مي کند و مرگ هر کس از گناهکاران را طلب کنند مي میرد. خداوند وحی مي فرستد که برای مرگ دعا نکن. در اینجا حضرت ابراهیم کیفیت احیا را مي پرسد و معلوم می شود که درخواست حضرت، تأثیر نفس ایشان در زنده کردن است وگرنه این داستان با واقعه پیشین و دیدن ملکوت اشیاء رابطه ای نخواهد داشت.
ونکته ای که از این روایت شریف به دست مي اید این است که تنها از زنده کردن مرده پرسش نشده است بلکه زنده کردن مرده ای که اجزای بدنش پراکنده شده و هریک به گوشه ای رفته درخواست شده است. این نکته را شاید بتوان از آیه استفاده کرد. زیرا اگر درخواست حضرت ابراهیم عليه السلام مطلق زنده کردن مردگان بود دیگر امر به قطعه قطعه نمودن و روی کوهها نهادن وجه روشنی نداشت.
نتیجه اینکه این روایت نیز با قرائن یاد شده، مفاد ظاهر آیه را بیان مي کند.
۵ - «عن أبی عبدالله عليه السلام فی تفسیر الآیه: أنَّ مَعناهُ فَرِّقهُنَّ عَلی کُلّ جَبَلٍ وَ کانت عَشرَه أجبُل ثمَّ خُذ بِمَناقیرِهنَّ وَ ادعُهُنَّ بِاسنی الاکبر وَأحلِفهُنَّ بالجبروتِ وَ العَظَمه یَاتینَک سَعیاً» .
این روایت نیز بیان مي کند که دستور خداوند به حضرت ابراهیم عليه السلام توضیح چگونگی زنده کردن است که در آن اسم اکبر خداوند کمک گرفته مي شود و جبروت و عظمت خداوند واسطه قرار مي گیرد و روشن است که اسم، اسم ملفوظ نیست، همانگونه که قسم نیز، قسم اعتباری و انشایی نیست.
نکته قابل توجه در این روایت که در بحث های بعدی مفید است اینکه پرندگان اگر چه بدنشان قطعه قطعه شده، ولی حقیقتشان زنده است، ادراک مي کنند، قابل ندا و قسم داده مي شوند.
۶ - در روایات دیگری که گاه در بیان همین جریان هستند، ارائه ملکوت به حضرت ابراهیم عليه السلام با عباراتی چنین تفسیر شده است:
«قال أبوعبدالله عليه السلام :کُشط لابراهیمَ عليه السلام السّماواتَ السَّبع حَتَّی نَظَر الی ما فوقَ العرشِ وکُشطَ لَهُ الارضُ حَتَّی رَای ما فی الهواءِ و فُعِلَ بِمحمد ص مِثلُ ذلک وَ إنِّی لاری صاحِبکم و الأئمه من بعدِهِ قَد فعل بِهِم مِثلُ ذلک» .
از این روایت نیز مقام بلند حضرت ابراهیم عليه السلام در زمان وقوع این جریان برداشت مي شود؛ مقام و منزلتی که در آن با رسول خدا و ائمه عليهم السلام شریک شده اند.
د - دلالت آیه بر تکه تکه شدن پرندگان
چهارمین اصل که صراحت آیه شریفه در مدعای مذکور بر آن استوار بود، صراحت آیه بر قطعه قطعه کردن مرغان، مخلوط کردن اجزا و سپس جمع شدن اجزای پراکنده آنهاست.
اگر چه روایات اهل بیت عليه السلام بر این معنا اتفاق دارد، ولی استفاده آن از آیه شریفه دشوار مي باشد و آیه شریفه هرگز در این معنا صراحت ندارد، گذشته از اینکه برخی ظهور آن را انکار کرده اند . از این رو این آیه را از آیات صریح در ادعای مذکور دانستن، صحیح نیست و بر فرض دلالت باید جزء ادله روایی قرار گیرد.
ه - شباهت داستان با احیا در قیامت
آخرین اصل از اصول استدلال به آیه شریفه، این بود که وجه شبه بین درخواست حضرت ابراهیم عليه السلام با واقعه اتفاق افتاده در جهت جمع اجزای متفرقه باشد. آیه از جهت دلالت لفظی هرگز صریح در این معنا نیست و هیچ لفظی که از آن چنین مطلبی برداشت شود در آیه وجود ندارد . قرائن نیز هر چند این احتمال را تقویت مي کند ولی راه سایر احتمالات را نمي بندد. به هر حال بطلان اصل مبنای مورد نظر روشن شد که درخواست حضرت، اطلاع از چگونگی زنده شدن اجزای متفرق نبوده بلکه در پی دیدن چگونگی کیفیت صدور افاضه حیات بوده است- بهتر است به جای اشاره به احتمالات دیگر بر اساس این مبنای نادرست، به نکات آیه طبق تفسیر درست بپردازیم.
حضرت ابراهیم عليه السلام از خداوند دیدن چگونگی حیات بخشیدن را خواسته است و خداوند متعال در پنج جمله دستور العملی به ایشان داده است چنانکه گذشت سه جمله اول-گرفتن مرغان، قطعه قطعه کردن آنان و گذاشتن بر سر کوه ها- مربوط به مراحل پیش از احیا بود و زمینه و مضوع احیا را فراهم مي کرد. بنابراین باید پاسخ خداوند به حضرت را در دو جمله آخر جستجو کرد:« ثُمَّ ادْعُهُنَّ یاتینک سَعیاً». در معجم المقاییس اللغه آمده است: «دعو: اصل واحد و هو آن تمیل الشی إلیک بصوت و کلام یکون منک» صاحب التحقیق مي گوید: هو طلب شیء لأنَّ یتوجه الیه أو یرغب الیه أو یسیر الیه ففی کل مورد بحسبه و یعبَّر عنه بالفارسیه بکلمه:«دعوت کردن و خواندن» و مفهوم النداء فیه جهه المخاطبه فقط وهو مطلق الصیاح به و هو مقدم علی الدعاء» .
بنابراین دعوت کردن به معنای نوعی کشاندن چیزی به سوی خود است که بدون نقش دست و بدن انجام مي شود و در آن تنها از قلب یا زبان کمک گرفته مي شود.
از سویی مي دانیم که این دعوت، تکوینی است نه تشریعی؛ یعنی چنان نیست که پرندگان در برابر این دعوت از خود اختیاری داشته باشند. چون دعوت «کون ناقص» است نه «کون تام» که باید در رتبه پیش از دعوت چیزی باشد که به گونه ای تکوینی آن را به خود جذب و جلب کنند «لم تکن الدعوه لمعدوم و لا لموهوم» .
از سوی دیگر به مقتضای وحدت سیاق و ظهور آیه ضمیر «هُنَّ» به پرندگان باز مي گردد نه اجزای آنها و مي دانیم که وجود مادی پرندگان در زمان دعوت، معدوم است از این رو باید ضمیر به نفوس پرندگان باز گردد.
در روایت نیز گذشت که حضرت تفسیر نموده است: «ادعُهُنَّ بِاسمي الاکبر وَأحلِفهُنَّ بالجبروتِ وَ العَظَمه ».
بنابراین با تامل در آیه مي فهمیم که عمل ابراهیم عليه السلام تنها صداکردن (نداء) یا نام بردن (تسمیه) نبوده است بلکه تمایل دادن و کشیدن وجود داشته است.
پیرامون«یأتینک» در مفردات آمده است: «الاتیان مجی بسهوله» و در التحقیق مي فرماید: «هو المجی اسوله و جریان طبیعی» .
انتخاب «اتیان» در این مقام به جای «مجی» حالت فرمان برداری پرندگان را در مقام دعوت ابراهیم عليه السلام بیان مي کند
حذف أدوات شرط و جمله شرط نیز شدت اتصال بین دعوت و اتیان را مي فهماند واقیید به فعل به «سعیا» که به معنای مسرعات است، این معنا را بیشتر تقویت مي کند. بنابراین فرمان برداری امر حضرت هم سریع و بی درنگ است و هم آسان صورت مي پذیرد. یعنی قوّه قاهره ای فراتر از آن نیست که از آن جلوگیری کند.
از سویی مي دانیم که « اتیان» فعل بدن پرندگان است پس مي توان این نکته ر استفاده کرد که زنده کردن اجساد نتیجه ارتباط تنگاتنگ آنها با نفس خود است که با دعوت نفوس اجزای پراکنده-که هر کدام تعلقی با نفس خود دارند-گرد هم مي آیند.
اشکال:
برگشتن ضمیر«ادعُهُنَّ» به نفوس و ضمیر«یأتینک» به اجساد با ظاهر آیه مخالف است و به وحدت سیاق خدشه وارد مي کند.
پاسخ:
ضمیر در هر دو مورد به طیور باز مي گردد ولی دریک جا به اعتبار نفس و در جای دیگر به اعتبار مجموع و اطلاق ضمیر بر هر دو به طور کامل حقیقی است. مانند شخصی که مي گوید: «من به دیدار زید رفتم و از دیدنش بسیار ناراحت شدم». فاعل رفتن بدن گوینده و فاعل ناراحتی نفس وی است ولی از جهت ادبی مرجع هر دو ضمیر یک نفر و حقیقت است و این اصل در آیات قرآن کریم نیز در موارد بسیاری رعایت شده است.
پس از توجه به آنچه گذشت، نسبت جریان واقع شده به دست ابراهیم عليه السلام با درخواست ایشان مي تواند نسبت کلی و فرد و یا نسبت تشابه و تماثل باشد. اگر درخواست ایشان مطلق مشاهده زنده کردن باشد کار انجام شده و نمونه و مصداقی از آن خواهد بود و همچنین اگر درخواست حضرت تنها زنده کردن مردگان در دنیا-رجعت – باشد.
اما در صورتی که درخواست ابراهیم عليه السلام مشاهده احیا در قیامت باشد اگر قیامت را امری مادی و زمانی و دز همین نشئه دانستیم، مشابهت و تماثل عمل از هر دو جهت علت فاعلی و علت قابلی خواهد بود واگر قیامت را عالمی فراتر از این عالم و بازگشت به سوی خداوند دانستیم-همان گونه که ظواهر آیات بر این دلالت مي کند-مشابهت، تنها از حیث علت فاعلی و ارتباط نفس و بدن خواهد بود.
توضیح اینکه بیانی که خداوند در این آیه شریفه درباره چگونگی زنده کردن فرموده بسیار شبیه بیان قرآن درباره زنده کردن در قیامت است.
«يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ...» اسراء ۵۲؛ «همان روز که شما را از(قبرهایتان) فرا مي خواند شما هم اجابت میک نید در حالی که حمد او مي گویید».
«...يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلَى شَيْءٍ نُّكُرٍ... مُّهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ...» قمر ۶ و ۸؛ «روزی را به یاد آور که دعوت کننده الهی مردم را به امر وحشتناکی دعوت مي کند (دعوت به حساب اعمال)در حالی که (بر اثر وحشت و اضطراب) به سوی این دعوت کننده گردن مي کشند».
«... ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِّنَ الْأَرْضِ إِذَا أَنتُمْ تَخْرُجُونَ» روم ۲۵ «سپس هنگامی که شما را (در قیامت از زمین فرا می خواند، ناگهان همه خارج مي شوید (و در صحنه محشر حضور مي یابید)»
در قرآن توصیف احیا در قیامت، همچون داستان احیای حضرت ابراهیم عليه السلام مشتمل بر دعوت، استجابت و اتیان و سرعت است تنها با این تفاوت که داعی در آنجا خداوند است و موجودات به سوی او حرکت مي کنند و در داستان حضرت ابراهیم وجود مقدس آن پیامبر است.
بنابراین چگونگی زنده کردن در اصل یکسان است و اختلاف در داعی و محیی است و اگر نظر مرحوم آقا علی حکیم و مرحوم محقق اصفهانی را در معاد بپذیریم- که در باور ایشان به علت شدت ارتباط نفس با بدن، نفس و بدن را با خود مي کشد و با حرکت جوهری به آن عالم مي برد-شباهت داستان حضرت ابراهیم عليه السلام با زنده کردن در قیامت از دو جهت خواهد بود. یعنی خداوند متعال در این جریان چگونگی حیات بخشی را برای حضرت ابراهیم عليه السلام بیان داشته چگونگی تعلق بدن به روح و تبعیت آن را نشان داده و با این عمل تمام جوانب پرسش حضرت ابراهیم پاسخ داده شده است.
باری آنچه گذشت برخی از نکات واحتمالات آیه بود که نکات دیگری نیز در الفاظ و اسلوب آیه وجود دارد که محتاج تلاشی بیشتر است.
« أنَّ القران... هُوَ الْفَصْلُ لَيْسَ بِالْهَزْلِ وَ لَهُ ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ فَظَاهِرُهُ حُكْمٌ وَ بَاطِنُهُ عِلْمٌ ظَاهِرُهُ أَنِيقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِيقٌ لَهُ نُجُومٌ وَ عَلَى نُجُومِهِ نُجُومٌ لَا تُحْصَى عَجَائِبُهُ وَ لَا تُبْلَى غَرَائِبُهُ فِيهِ مَصَابِيحُ الْهُدَى وَ مَنَارُ الْحِكْمَةِ وَ دَلِيلٌ عَلَى الْمَعْرِفَةِ لِمَنْ عَرَفَ الصِّفَة»
منابع
- ۱ - قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی.
- ۲ - سیّدان، سیّد جعفر، دروس اعتقادی، پیام طوس، مشهد،۱۳۸۴.
- ۳ - شرتونی، سعید، اقرب الموارد.
- ۴ - [علامه] طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، اسماعیلیان، قم، ۱۴۱۲.
- ۵ - [علامه] طباطبایی، سید محمد حسین، البیان، دفتر تنظیم و نشر آثار علامه طباطبایی، قم، ۱۳۸۳.
- ۶ - عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، نورالثقلین، مطبعه علمیه، قم.
- ۷ - عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۱۱ق.
- ۸ - فاضل، جعفر، معاد: سلسله دروس استاد سید جعفر سیدان، یوسف فاطمه، مشهد، ۱۳۸۲.
- ۹ - قمي ، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، موسسه الاعلمی، بیروت، ۱۴۱۲ق.
- ۱۰ - مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۴۱۲ق
- ۱۱ - مختار، احمد وسالم، عبدالعال، معجم القرائات القرانبه، اسوه۱۴۱۲ق.
- ۱۲ - مصطفوی، سید حسن، التحقیق حول کلمات القران الکریم.
- ۱۳. كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، الكافي (ط - الإسلامية)، ۸جلد، دار الكتب الإسلامية - تهران، چاپ: چهارم، ۱۴۰۷ ق.
مطالب مرتبط
![Share](/sites/all/modules/addtoany/images/share_save_171_16.png)