Style Switcher

تأثیر شخصیت و نهضت امام حسین(علیه السلام) در ادبیات فارسی

اخلاق اسلامی

مشاوره و تربیت

خانواده

دین و اندیشه

تربیت و خانواده

آموزش

مشاهیر و مفاخر

نرم افزار

صوت

فیلم

تصاویر

انجمن

کتابخانه

فرهنگ و ادب

اقتصاد اسلامی

سیاست

بهداشت و سلامت

فاوا, فضای مجازی

جهاد, دفاع, شهادت

فرهنگ و ادب

تاریخ و تمدن, تقویم و روزشمار

اخلاق و عرفان

فلسفه و کلام

فقه و احکام

حقوق اسلامی

قرآن و عترت

انبیاء, امامزادگان

تربیت فرزند, خانه و خانواده

روانشناسی, جامعه شناسی, جوان و نوجوان

درسنامه

روضه مکتوب

منبر مکتوب

پاورپوینت

اخلاق اسلامی

دین و اندیشه

تربیت و خانواده

آموزش

مشاهیر و مفاخر

نرم افزار

صوت

فیلم

تصاویر

انجمن

کتابخانه

فرهنگ و ادب

اقتصاد اسلامی

سیاست

بهداشت و سلامت

فاوا

جهاد, دفاع, شهادت

فرهنگ و ادب

تاریخ و تمدن

اخلاق و عرفان

فلسفه و کلام

فقه و احکام

حقوق اسلامی

قرآن و عترت

انبیاء

امامزادگان

تربیت فرزند

روانشناسی

جامعه شناسی

درسنامه

روضه مکتوب

منبر مکتوب

پاورپوینت

اخلاق اسلامی, مشاوره و تربیت, خانواده, دین و اندیشه, تربیت و خانواده, آموزش, مشاهیر و مفاخر, نرم افزار, صوت, فیلم, تصاویر, انجمن, کتابخانه, فرهنگ و ادب, اقتصاد اسلامی, سیاست, بهداشت و سلامت, فاوا, جهاد, دفاع, شهادت, فرهنگ و ادب, تاریخ و تمدن, اخلاق و عرفان, فلسفه و کلام, فقه و احکام, حقوق اسلامی, قرآن و عترت, انبیاء, امامزادگان, تربیت فرزند, روانشناسی, جامعه شناسی, درسنامه, روضه مکتوب, منبر مکتوب, پاورپوینت

اخلاق اسلامی, مشاوره و تربیت, خانواده, دین و اندیشه, تربیت و خانواده, آموزش, مشاهیر و مفاخر, نرم افزار, صوت, فیلم, تصاویر, انجمن, کتابخانه, فرهنگ و ادب, اقتصاد اسلامی, سیاست, بهداشت و سلامت, فاوا, جهاد, دفاع, شهادت, فرهنگ و ادب, تاریخ و تمدن, اخلاق و عرفان, فلسفه و کلام, فقه و احکام, حقوق اسلامی, قرآن و عترت, انبیاء, امامزادگان, تربیت فرزند, روانشناسی, جامعه شناسی, درسنامه, روضه مکتوب, منبر مکتوب, پاورپوینت

اخلاق اسلامی, مشاوره و تربیت, خانواده, دین و اندیشه, تربیت و خانواده, آموزش, مشاهیر و مفاخر, نرم افزار, صوت, فیلم, تصاویر, انجمن, کتابخانه, فرهنگ و ادب, اقتصاد اسلامی, سیاست, بهداشت و سلامت, فاوا, جهاد, دفاع, شهادت, فرهنگ و ادب, تاریخ و تمدن, اخلاق و عرفان, فلسفه و کلام, فقه و احکام, حقوق اسلامی, قرآن و عترت, انبیاء, امامزادگان, تربیت فرزند, روانشناسی, جامعه شناسی, درسنامه, روضه مکتوب, منبر مکتوب, پاورپوینت
اخلاق اسلامی, مشاوره و تربیت, خانواده, دین و اندیشه, تربیت و خانواده, آموزش, مشاهیر و مفاخر, نرم افزار, صوت, فیلم, تصاویر, انجمن, کتابخانه, فرهنگ و ادب, اقتصاد اسلامی, سیاست, بهداشت و سلامت, فاوا, جهاد, دفاع, شهادت, فرهنگ و ادب, تاریخ و تمدن, اخلاق و عرفان, فلسفه و کلام, فقه و احکام, حقوق اسلامی, قرآن و عترت, انبیاء, امامزادگان, تربیت فرزند, روانشناسی, جامعه شناسی, درسنامه, روضه مکتوب, منبر مکتوب, پاورپوینت
ویژگی های اخلاقی امام حسین علیه السلام

شخصیت و نهضت امام حسین(علیه السلام) در ادبیات فارسی چه تأثیری گذاشته است؟

قیام امام حسین(علیه السلام) از اواسط قرن سوم در ادبیات فارسی وارد شد. البته اوائل به صورت جدی نبود، بلکه در قالب تمثیل ها و استنادها اشاراتی به شهادت امام حسین(علیه السلام) و شهدای کربلا داشتند. یکی دو قرن بعد در حدود قرن پنج و شش هجری «سنایی» به طور خاص جزو شعرایی بود که به شهادت امام حسین(علیه السلام) اشاره مستقیم کرد. پس از قرن پنجم یعنی در زمان «ناصر خسرو» اشاراتی به عاشورا وامام حسین(علیه السلام) شده است اما به طور کامل و جزئی نگر از دوره تیموریان به بعد به این مسئله پرداخته شده، در دوره صفویه به خاطر مذهب رسمی تشیع و تغییر نظام حکومتی و گسترش تفکر شیعی در ایران، گرایش شاعران به عاشورا دیده و ثبت شده است.(1)
«ابن حسام» از چهره هایی است که در باب پرداختن به موضوع عاشورا پیش از عهده صفویه شاخص است. او شاعری است که بیشتر آثارش مربوط به وقایع عاشورا است. پس از او شاعران فراوانی ظهور کردند تا جایی که در دوره قاجاریه و بعد از آن ها دفتر شعر در خصوص مسئله عاشورا تدوین شد.
اینک به اجمال، مواردی را بیان می داریم:

تازه شود صورت دین راه جبین
سهل شود شیعت حق را صعاب
زیر رکاب و علم فاطمی
نرم شود بی خردان را رقاب

1. ناصر خسرو:
از شاعران قوی طبع و قصیده سرایان گرانقدر زبان فارسی است که در سال 481 درگذشت. او به حادثه کربلا اشاره کرده چنین می سراید:
خون حسین آن بچشد در صبوح
وین بخورد ز اشتر صالح کباب
غرّّه مشو گرچه به آواز نرم
عرضه کند بر تو عقاب و ثواب
چون بخورد ساتگنی هفت و هشت
با گلوش تاب ندارد رباب
این شب دین است، نباشد شگفت
نیم شبان بانگ و فغان کلاب
گاه سحر بود، کنون سخت زود
برزند از مشرق تیغ آفتاب
تازه شود صورت دین راه جبین
سهل شود شیعت حق را صعاب
زیر رکاب و علم فاطمی
نرم شود بی خردان را رقاب(2)

سراسر جمله عالم پر شهید است
شهیدی چون حسین کربلا کو؟
سراسر جمله عالم پر امام است
امامی چون علی موسى الرضا کو؟

2. ابوالمجد مجدد بن آدم سنایی(م 535 هـ) :
عارف واراسته ای است که به باور همه پژوهندگان، عرفان را در ادب پارسی درآمیخت. درون مایه عرفانی شعر او و پیشرو بودنش در این زمینه، بر کسی پوشیده نیست. عارفان درویشی خود را به امام علی(علیه السلام) باز می بندند و دل در گرو او دارند و امام حسین(علیه السلام) فرزند آن امام یگانه است. از این رو سنایی نیز که دل در گرو دوستی اهل بیت(علیهم السلام) دارد، به این رویداد(واقعة کربلا) پرداخته است.(3)
سنایی معتقد است که راه دین، راهی سخت و طاقت فرساست و انسان به حکم آن که در عالَم ذر به «ألستُ بربّکم» «بلى» گفت، باید تن به سختی های کرب و بلا بسپارد و چون حسین(علیه السلام) خون از گلوی او جاری گردد:
خرمی چون باشد اندر راه دین کز بهر حق
خون روان گشتست از حلق حسین در کربلا
از برای یک بلا کاندر ازل گفتست جان
تا ابد اندر دهد مرد بلی تن در بلا(4)
سنایی باور دارد که حسین(علیه السلام) شهید یگانه است، همان گونه که مادرش بانوی یگانه بود:
سراسر جمله عالم پُر زنانند
زنی چون فاطمه خیر النساء کو؟
سراسر جمله عالم پر شهید است
شهیدی چون حسین کربلا کو؟
سراسر جمله عالم پر امام است
امامی چون علی موسى الرضا کو؟(5)
3. نورالدین عبدالرحمن جامی:
یکی از شاعران و عارفان بلند مقام سده نهم هجری است که در عرفان نظری، پایة بلند دارد. او حسین(علیه السلام) را الگوی عاشقان می داند و معتقد است هر عاشقی را فرض است که به دیدار مرقد او بشتابد، تا راه و رسم عاشقی را از وی بیاموزد:
کردم زدیده پای سوی مشهد حسین
هست این سفر به مذهب عشاق فرض عین
خُدّام مرقدش به سرم گَر نهند پای
حقا که بگذرد سرم از فرق فرقدین(6)

دلم شکسته و مجروح و مبتلای حسین
طواف کرد شبی گرد کربلای حسین
طراز طره مشکین عنبر افشانش
خضاب کرد به خون خصم بی وفای حسین

4. ابن حسام هروی(م 875 هـ) :
از شاعران ایرانی است که درباره فضیلت پیامبر و خاندان وی اشعاری سروده است.(7) او دربارة امام حسین(علیه السلام) می گوید:
دلم شکسته و مجروح و مبتلای حسین
طواف کرد شبی گرد کربلای حسین
طراز طره مشکین عنبر افشانش
خضاب کرد به خون خصم بی وفای حسین
قدر چو واقعه کربلا مشاهده کرد
زچشم، چشمة خون راند بر قضای حسین
نشسته بر سر خاکستر آفتاب مقیم
کبود پوش به سوگ از پی عزای حسین
جمال روشن خورشید را غبار گرفت
که در غبار نهان شد مه لقای حسین
سحاب قطره باران، حسین سر بخشید
عطای ابر کجا و کجا عطای حسین
خموش ابن حسان این سخن نه لایق توست
ستایش تو کجا و کجا ثنای حسین
کز آفتاب قیامت مرا پناهی ده
به زیر سایه دامن کش لوای حسین(8)
5. محتشم کاشانی:
یکی از این شعرا «محتشم کاشانی» است که همه با آثار او در خصوص عاشورا و امام حسین(علیه السلام) آشنا هستند. او یکی از مهم ترین و معروف ترین شعرای دوره صفوی بود که اشعاری در سوگواری اهل بیت سروده و در این سبک شهرت یافته است به طوری که می توان او را معروف ترین شاعر مرثیه¬گوی ایران دانست. مرثیه دوازده بندی او تا به امروز لطف خود را که ناشی از صفا و صداقت حقیقی سراینده اش است، حفظ کرده است:
باز این چه شورش است که در خلق عالم است؟
باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است؟
باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین
بی نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است ؟
این صبح تیره باز دمید از کجا ؟ کزو
کار جهان و خلق جهان جمله درهم است
گویا طلوع می کند از مغرب آفتاب
کاشوب در تمامی ذرات عالم است
گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست
این رستخیز عام که نامش محرم است
در بار گاه قدس که جای ملال نیست
سر های قدسیان همه بر زانوی غم است
جن و ملک بر آدمیان نوحه می کنند
گویا عزای اشرف اولاد آدم است
خورشید آسمان و زمین نور مشرقین
پرورده کنار رسول خدا حسین(9)
6. صباحی بیگدلی
صباحی بیگدلی شاعر سده دوازدهم و اوایل سده سیزدهم هجری و معاصر با پادشاهان زندیه بود که در سوگ و مرثیه امام حسین(علیه السلام) ترکیب بندی به تقلید از کلیم کاشانی ساخته است.
افتاد شام گه به کنار افق نگران
خود چون سربریده از این طشت، واژگون
گفتم محرم است و نمود از شفق هلال
چون ناخنی که غم زده آلایدش زخون(10)
7. ملک الشعرای بهار
ملک الشعرا محمدتقی بهار، شاعر دوره مشروطیت نیز در رثای سید الشهدا گفته است:
ای فلک، آل علی را از وطن آواره کردی
ز آن سخن در کربلا شان بُردی و بیچاره کردی
تاختی از وادی ایمن غزالان حرم را
پس اسیر پنجه گرگانِ آدم خوار کردی
جسم پاک شیر مردان را نمودی پاره پاره
هم دل شیر خدا را زین مصیبت پاره کردی
گوشوار عرش رحمن را بریدی سر، پس آنگه
دخترانش را زکین بی گوشوار و یاره کردی
جبهة فرزند زهرا را ز سنگ کین شکستی
تو مگر ای آسمان دل را ز سنگ خاره کردی
تا کنی خورشید عصمت را به ابر کینه پنهان
دشت را ز اعدای دین پر ثابت و سیاره کردی
جورها کردی از اول در حق پاکان و لیکن
در حق آل پیمبر جور را یک باره کردی
کودکی دیدی صغیر اندر میان گا هواره
چون نکردی شرم و زکین قصد آن گهواره کردی
چاره می جستند در خاموشی آن طفل گریان
خود تو در یک لحظه از پیکان تیرش چاره کردی
سوختی از آتش کین خانة آل علی را
و ایستادی بر سر آن آتش و نظّاره کردی
*****
خانمان آل زهرا رفت بر باد از جفایت
آوخ از بیداد و داد از جور و فریاد از جفایت
آسمانا جز به کین آل پیغمبر نگشتی
تا نکُشتی آل زهرا را از این ره بر نگشتی
چون فکندی آتش کین در حریم آل یاسین
ز آه آتش بارشان چون شد که خاکستر نگشتی
چون حسین بن علی با لشکر کین شد مقابل
از چه پشتیبان آن سلطان بی لشکر نگشتی
چون دچا ر موج غم شد کشتی آل محمد
از چه رو ای زورق بیداد بی لنگر نگشتی(11)

شیعیان دیگر هوای نینوا دارد حسین
روی دل با کاروان کربلا دارد حسین
از حریم کعبه جدش باشگی شست دست
مروه پشت سر نهاد اما صفا دارد حسین
می برد در کربلا هفتاد و دو ذبح عظیم
بیش از اینها حرمت کوی منا دارد حسین

8. محمدحسین شهریار
سید محمدحسین شهریار شاعر بزرگ معاصر که شیفته و دلباخته اهل بیت و ائمه اطهار بود، بارها در رثای امام حسین(علیه السلام) و شهدای کربلا شعر سروده و به درد گریسته است. استاد شهریار غزلی دارد تحت عنوان «کاروان کربلا» که مطلع آن بدین گونه است:
شیعیان دیگر هوای نینوا دارد حسین
روی دل با کاروان کربلا دارد حسین
از حریم کعبه جدش باشگی شست دست
مروه پشت سر نهاد اما صفا دارد حسین
می برد در کربلا هفتاد و دو ذبح عظیم
بیش از اینها حرمت کوی منا دارد حسین
پیش رو راه دیار نیستی کافیش نیست
اشک و آه عالمی هم در قفا دارد حسین
بس که محمل ها رود منزل به منزل با شتاب
کس نمی داند عروسی یا عز ا دارد حسین
رخت و دیباج حرم چون گل به تاراجش
برند تا بجایی که کفن از بوریا دارد حسین
بردن اهل حرم دستور بود و سرّ غیب
ورنه این بی حُرمتی ها کی روا دارد حسین
سروران، پروانگان شمع رُخسارش ولی
چون سحر روشن که سراز تن جدا آرد حسین
سر بقاچ زین نهاده، راه پیمای ¬عراق
می نماید خودکه عهدی با خدا دارد حسین
او و فای عهد را با سر کند سودا ولی
خون به دل از کوفیان بی وفا دارد حسین
دشمنانش بی امان و دوستانش بی وفا
باکدامین سرکند، مشکل دو تا دارد حسین
سیرت آل علی با سر نوشت کربلا ست
هر زمان ازما، یکی صورت نما دارد حسین
آب خود با دشمنان تشنه قسمت می کند
عزّت و آزادگی بین تا کجا دارد حسین
دشمن هم آب می بندد به روی اهل بیت
داوری بین با چه قومی بی حیا دارد حسین
بعد از اینش صحنه ها و پرده ها اشکست و خون
دل تماشا کن چه رنگین سینما دارد حسین
ساز عشق است و بدل هر زخم پیکان زخمه ای
گوش کن عالم پر از شور و نوا دارد حسین
دست آخر کز همه بیگانه شد دیدم هنوز
با دم خنجر نگاهی آشنا دارد حسین
شمر گوید گوش کردم تا چه خواهد از خدا
جای نفرین هم به لب دیدم دعا دارد حسین
اشک خونین گو بیا بنشین به چشم شهریار
کاندرین گوشه عزایی بی ریا دارد حسین(12)

تاثیر نهضت امام حسین(علیه السلام) بر ادب فارسی فراوان است که خوانندگان می توانند به این منابع مراجعه نمایند:
* پیشینه مرثیه سرایی عاشورا در ادبیات فارسی، مجله بصائر، سال سوم، شماره 24.
* جایگاه شعر در تبیین فرهنگ عاشورا، نشریه ره توشه راهیان نور، ویژه محرم الحرام، نشر دفتر تبلیغات اسلامی، 1375.
* مرثیه پردازی در ادبیات فارسی، نشریه سروش، نشر صدا و سیما، 1360، ش 132.
* نگاهی به انقلاب کربلا در ادب فارسی، منصور یارویسی، نشریه اطلاعات 22/1/81.
 ----------------------
پی نوشت ها:
1. حماسه حسینی در ادبیات فارسی، گفتگو با عبدالجبار کاکایی، نشریه خراسان، 27/12/80.
2. دیوان ناصرخسرو، ص 141.
3. مجموعه مقالات امام حسین(علیه السلام)، ج 10، ص 139.
4. همان، ص 149.
5. همان، ص 143.
6. دیوان جامی، ص 78.
7. مصاحب، دائرة المعارف فارسی، ج 1، ص 18.
8. مجموعه مقالات همایش امام حسین(علیه السلام)، ج 12، ص 62.
9. چند مرثیه از شاعران پارسی گو، دکتر ابوالقاسم رادفر، انتشارات امیرکبیر، چاپ اول 1365، ص 57.
10. همان، ص 69، 70 و 71.
11. همان، ص 116، 117.
12. دیوان اشعار شهریار، انتشارات زرین و نگاه، چاپ هفتم، 1371، ج 1، ص 98.

اشتراک گذاری:
کلمات کلیدی:

    ارسال نظر

    Plain text

    • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
    • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
    • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
    لطفا پاسخ سوال را بنویسید.